Tham kh¶o vµ chó thÝch :Héi th¶o Mïa HÌ 99
ViÖt Nam : §Þnh chÕ x· héi vµ ph¸t triÓn
Ngµy 7 vµ 8 th¸ng 8 n¨m 1999, LiÌge, BØ
TiÕn ®Õn mét nÒn ®¹i häc trong kh«ng gian cyber?
(b¶n nh¸p thø nhÊt)
NguyÔn Minh Thä
(Leuven, BØ)
Tõ h¬n 2500 n¨m qua, trong hÇu hÕt c¸c x· héi tiÕn bé tõ t©y sang ®«ng, ®¹i häc (1) ®· chiÕm gi÷ mét vÞ trÝ quan träng trong hÖ thèng c¸c ®Þnh chÕ x· héi cña mét quèc gia, dï r»ng ho¹t ®éng cña ®Þnh chÕ nµy thêng chØ dµnh ®ù¬c mét phÇn rÊt khiªm tèn trong... ng©n s¸ch cña mäi nhµ níc !
Dï tr¶i qua nhiÒu th¨ng trÇm, vÞ trÝ cña ®¹i häc trong x· héi ngµy cµng t¨ng, vµ vai trß kh«ng thay ®æi. §ã ®· vµ vÉn lµ "®Êt hµnh h¬ng" cña nh÷ng ngêi ®i t×m kiÕn thøc ; thËt vËy, khi ghi tªn vµo mét ®¹i häc, hä t¹m g¸t bá qua mét bªn c¸c ho¹t ®éng kh¸c ®Ó trau dåi më réng tÇm kiÕn thøc cöa m×nh. Trong ý nghÜa nµy, mçi ®¹i häc lµ mét vïng ®Êt rÊt riªng, tù mang ®îc tÝnh thèng nhÊt gi÷a kh«ng gian vµ thêi gian, biÖt lËp vµ xa c¸ch víi sù nhén nhÞp, bon chen... cña thÕ giíi bªn ngoµi.
HÇu nh ai còng ®ång ý r»ng ®Þnh chÕ kh¸ ngo¹i lÖ nµy cã ba vai trß chÝnh : (i) ®ã lµ n¬i s¶n xuÊt kiÕn thøc, (ii) ®ã cßn lµ n¬i truyÒn b¸ kiÕn thøc, vµ (iii) còng lµ n¬i b¶o tån kiÕn thøc (2).
Cã thÓ kÓ ra hai yÕu tè chÝnh ®· gióp cho ®¹i häc dÇn dÇn trë thµnh ®Þnh chÕ cña kiÕn thøc. Tríc hÕt lµ v× con ngêi lu«n thiÕu thèn kiÕn thøc nªn lu«n ph¶i ®i t×m. Th«ng thêng, kiÕn thøc kh«ng tù ®Õn víi ngêi, mµ ngêi ph¶i t×m ®Õn víi kiÕn thøc. Tõ ®ã, c©u hái tù nhiªn ®îc ®Æt ra lµ ®i t×m nã ë ®©u ! ViÖc s¨n ®uæi nµy h¼n nhiªn cÇn ®îc diÔn ra trong mét kh«ng gian thÝch hîp vµ còng nh rÊt nhiÒu thêi gian. YÕu tè thø hai lµ khuynh híng (tù nhiªn) t¸ch ho¹t ®éng tri thøc ra khái nh÷ng ho¹t ®éng kh¸c cña ®êi sèng con ngêi.
Tõ sù ý thøc lµ kh«ng thÓ ®ïa giìn víi mét vèn hiÕm nh kiÕn thøc, con ngêi ®· t¹o nªn mét c¬ chÕ tæ chøc ®¹i häc v« cïng phøc t¹p nh ta thÊy ngµy h«m nay. C¬ chÕ nµy ®· trêng tån qua nhiÒu thêi ®¹i, qua c¸c thÓ chÕ chÝnh trÞ ; song tríc ngìng cöa cña thiªn kû míi, cña thêi ®¹i th«ng tin, nhiÒu ngêi cho r»ng nÒn ®¹i häc hiÖn nay, víi c¸c campus ®å sé, víi biªn chÕ ngang däc cång kÒnh, thËt sù ®· lçi thêi ! (3) C©u hái ®Æt ra lµ, liÖu chiÕc m¸y tÝnh c¸ nh©n, chiÕc modem vµ mang nhÖn internet... sÏ ph¸ hñy nÒn t¶ng cña ®¹i häc, nh ngµy xa cuèn s¸ch më ra trong tëng tîng cña Victor Hugo, cã thÓ ph¸ vë ®i ng«i nhµ thê Notre Dame (4) !
XÐt cho cïng, khi mäi sinh ho¹t v¨n hãa, gi¸o dôc, ... lµ bé phËn cña th«ng tin, vµ khi "th«ng tin lµ hµng hãa" (5), th× ®¹i häc còng chØ lµ mét hµng hãa (cao cÊp) cña nÒn kinh tÕ th«ng tin. Khi nÒn kinh tÕ nµy ®ang t¹o nªn h¬n 30-40% tæng s¶n lîng quèc gia cña nh÷ng níc tiªn tiÕn, th× c¬ chÕ ®¹i häc hiÖn nay cã thÓ nµo tån t¹i, hay gi÷ ®îc vÞ trÝ cña m×nh, nÕu kh«ng ®îc "th«ng tin hãa" ?
H·y nh×n nh÷ng g× ®ang diÔn ra : víi chiÕc PC, chiÕc modem, vµ ®êng d©y internet, mäi sinh ho¹t kinh tÕ x· héi ®ang thay ®æi thËt nhanh chãng, thËt bÊt ngê. B©y giê, mäi ngêi cã thÓ häc (thu thËp kiÕn thøc) tõ bÊt cø ë ®©u (kÓ c¶ trong tï, vµ nhÊt lµ ch¼ng cÇn ph¶i ra khái nhµ !), vµ cã thÓ nhËn ®îc th«ng tin m×nh muèn t×m trong tÝch t¾c ®ång hå mµ ch¼ng ph¶i tèn c«ng søc g× c¶ (chØ mét c¸i nhÊn trªn con chuét !). Thêi khan hiÕm vµ ph©n liÖt kiÕn thøc ®· vÜnh viÔn thuéc vÒ qu¸ khø. Cßn g× dÔ dµng h¬n viÖc s¶n xuÊt, truyÒn b¸ vµ b¶o tån... kiÕn thøc, tøc lµ thùc hiÖn ba sø m¹ng cña ®¹i häc, trªn m¹ng internet !. Bëi vËy, nhiÒu ngêi ®· h×nh dung ra mét thêi ®¹i huy hoµng míi : thêi ®¹i cña ®¹i häc trong kh«ng gian cyber !
ThËt ra, ®©y ch¼ng cßn lµ chuyÖn gi¶ tëng n÷a : nhiÒu ®¹i häc ë Mü ®ang tranh nhau x©y dùng nh÷ng ch¬ng tr×nh häc ®iÖn tö (electronic degree programs). C¸c ®¹i häc ¢u ch©u còng sÏ ph¶i ch¹y theo. KhÈu hiÖu thêi thîng hiÖn nay lµ : tõ phßng häc ®Õn phßng m¸y. H·y xÐt ®Õn nh÷ng thay ®æi mµ kü nghÖ th«ng tin ®·/®ang mang ®Õn, trong viÖc häc tËp vµ nghiªn cøu.
Trªn l·nh vùc tËp hîp vµ b¶o tån kiÕn thøc, kh«ng ai cã thÓ phñ nhËn ®îc nh÷ng tiÕn bé nhanh chãng : "Chemical Abstracts" ph¶i tèn 30 n¨m (tõ 1907 ®Õn 1937) ®Ó tËp hîp mét triÖu tãm t¾t ®Çu tiªn, song ë n¨m 1995, hä chØ tèn díi 6 th¸ng ®Ó tËp hîp cïng mét sè lîng tãm t¾t (6). ChØ trong hai n¨m gÇn ®©y, sè bµi b¸o hãa häc ®îc in t¨ng lªn c¶ mêi lÇn. Víi møc t¨ng cÊp sè nh©n nh vËy, trong vµi n¨m tíi, kh«ng th viÖn nµo cã thÓ chøa næi c¸c t¹p chÝ, dï chØ lµ th viÖn chuyªn ngµnh. Kh«ng cã phßng èc ®Ó chøa, vµ còng sÏ kh«ng cã ng©n quÜ ®Ó mua. ThËt vËy, vµo n¨m 1940, mua mét triÖu Abstracts chØ tèn 500 quan BØ, hiÖn nay, ph¶i tèn ®Õn kho¶ng 600.000 quan BØ.
Trªn l·nh vùc s¶n xuÊt kiÕn thøc, ch¾c ai còng ®· nghe ®Õn, hay ph¶i ®èi diÖn víi sù bïng næ th«ng tin ! Mçi ngêi sinh viªn ®ang lµm luËn ¸n tiÕn sÜ trong ngµnh hãa, hiÖn nay mçi tuÇn ph¶i "®äc", hay ph¶i lÊy th«ng tin trªn 30 - 40 t¹p chÝ. Ai cã ®ñ th× giê ®Ó ®äc kü ®îc vµi bµi ? Ai sÏ cã th× giê ®Ó hÕt nh÷ng t¹p chÝ ®iÖn tö, ®ang dÇn dÇn thay thÕ c¸c b¶n in b»ng giÊy ? Tõ ®ã, vÊn ®Ò xö lý th«ng tin cµng thªm lµ vÊn ®Ò bøt xóc. Khuynh híng chuyªn m«n hãa vµ ®a ngµnh hãa dÉn ®Õn viÖc h×nh thµnh nh÷ng céng ®ång míi, trao ®æi, héi th¶o víi nhau b»ng email, hay b»ng c¸c ph¬ng tiÖn truyÒn h×nh.
Vµ trong viÖc gi¶ng d¹y, sù thay ®æi lµ râ rµng vµ cã tÝnh thuyÕt phôc nhÊt. ViÖc lªn líp ë gi¶ng ®êng, rÊt tèn kÐm, thêng Ýt hiÖu qu¶, vµ còng lµ g¸nh nÆng cho c¶ gi¸o s vµ sinh viªn. Thay vµo ®ã, viÖc gi¶ng d¹y ®iÖn tö (electronic instruction), qua nh÷ng gi¸o tr×nh so¹n s¼n, rÊt tiÖn lîi vµ kinh tÕ. Cã thÓ x©y dùng nhanh chãng nh÷ng ch¬ng tr×nh häc c¸ nh©n, cho tõng sinh viªn, vµ sù trao ®æi gi÷a c¸c sinh viªn ë xa nhau, trong nhiÒu níc kh¸c nhau, vµ nh ®· nãi ë trªn, cã thÓ ®i häc bÊt cø ë ®©u, bÊt cø giê nµo. ChØ cÇn mét PC, mét modem, ®êng d©y ®iÖn tho¹i hay truyÒn h×nh, vµ thÎ tÝn dông. Mçi sinh viªn cã tr¸ch nhiÖm tæ chøc viÖc häc cña m×nh, häc theo nhÞp ®é riªng.
Khã ai cã thÓ phñ nhËn tÝnh kinh tÕ vµ sù tiÖn lîi cña c¸ch häc nµy... Sù phæ biÕn lan trµn c¸c ch¬ng tr×nh trao ®æi trªn m¹ng nhÖn, cho thÊy c¸c ®¹i häc ¶o" (virtual universities) ®ang thËt sù h×nh thµnh. §iÒu ®¸ng nãi lµ c¸c ®¹i häc lu«n khuyÕn khÝch ph¸t triÓn nµy, cã h¹i cho sù sèng cßn cña hä !
Nh÷ng ngêi l¹c quan cho r»ng ®©y lµ ph¸t triÓn ®¸ng mõng : sù d©n chñ ho¸ ®¹i häc thªm mét lÇn n÷a! §Þnh chÕ nµy sÏ ph¶i tù më cöa cho mäi ngêi. Th«ng tin kh«ng cßn lµ mét l·nh vùc cÊm, lµ ®Æc quyÒn ... cña mét sè nhá, mµ ®·/®ang trë thµnh ®Êt
cña mäi ngêi ®ang ®i t×m kiÕn thøc. Tõ ®ã, kiÕn thøc kh«ng cßn lµ hµng hãa (®Æc) cÇn ®îc tån tr÷, mµ trë thµnh c¸i g× láng, cã thÓ ch¶y ®Õn kh¾p n¬i.
Trªn thùc tÕ, diÔn tiÕn kh«ng ®¬n gi¶n nh vËy. Cho ®Õn nay, kü thuËt chØ phôc vô, chø kh«ng ph¶i lµ môc ®Ých cña gi¸o dôc. HiÖn nay, ph¬ng tiÖn kü thuËt ®ang t×m c¸ch, vµ thùc sù cã kh¶ n¨ng, ¸p ®Æt hay lÊy mÊt tiªu ®i ®iÒu cèt lâi cña ®¹i häc. C©u hái tõng ®îc ®Æt ra lµ, c¸i g× cã thÓ thùc hiÖn, dï tuyÖt vêi ®Õn ®©u, cã ph¶i lµ ®iÒu mong muèn hay kh«ng ?
ThËy vËy, c©u hái lµ cã nªn thay thÕ c¸ch ®µo t¹o mÆt ®èi mÆt nh cho ®Õn nay, b»ng c¸c ph¬ng tiÖn ®iÖn tö hay kh«ng ? Cã nªn ®Ëp ph¸ thµnh tr× cña ®¹i häc b»ng c¸c ph¬ng tiÖn truyÒn th«ng rÎ tiÒn h¬n kh«ng ? Muèn tr¶ lêi c¸c c©u hái nµy, khã thÓ t¸ch rêi ra khái c¸c triÓn väng kinh tÕ, x· héi, häc tËp...
§èi víi c¸c nhµ chÝnh trÞ vµ kinh tÕ, c©u tr¶ lêi lµ hiÓn nhiªn. Song cã lÏ, kiÕn thøc lµ c¸i g× qu¸ quan träng ®Ó cã thÓ giao kho¸n cho hä !.
VÒ mÆt x· héi mµ nãi, ®¹i häc kh«ng ph¶i chØ lµ n¬i ®Ó häc, mµ cßn lµ n¬i gÆp gì, giao lu gi÷a c¸c thÕ hÖ, v¨n hãa, vµ giai cÊp x· héi kh¸c nhau. §ã lµ mét trong nh÷ng n¬i mµ ngêi nghÌo vµ giµu, gi¸o s vµ sinh viªn ... gÆp nhau, vµ cïng theo ®uæi viÖc ®i t×m kiÕn thøc, ®i t×m sù thËt... Ph¬ng tiÖn ®iÖn tö cung cÊp nhanh chãng lîng th«ng tin, song hoµn toµn kh«ng lµm ®îc vai trß x· héi...
XÐt ®Õn viÖc häc, môc tiªu tèi thîng cña ®¹i häc, cã thÓ nãi r»ng, viÖc nhËn th«ng tin, dï nhanh chãng ®Õn ®©u, còng cha ph¶i lµ häc !. Th«ng tin nhËn ®îc, dï nhiÒu ®Õn ®©u, còng cha ph¶i lµ kiÕn thøc. Th«ng tin lµ hµng th«, kiÕn thøc lµ hµng cao cÊp. Th«ng tin lµ cña chung, kiÕn thøc lµ cña riªng, Th«ng tin ®Õn tõ ngoµi hoµn c¶nh kinh tÕ, x· héi, cßn kiÕn thøc ®îc t¹o nªn trong mét hoµn c¶nh v¨n hãa, x· héi, kinh tÕ, vµ, nhÊt lµ hoµn c¶nh vµ ®iÒu kiÖn c¸ nh©n (7).
ViÖc chuyÓn th«ng tin thµnh kiÕn thøc bëi ngêi sinh viªn ngåi trong gi¶ng ®êng, hay ngêi nghiªn cøu sinh trong phßng thÝ nghiÖm, kh«ng thÓ nµo lµ mét qu¸ tr×nh tù ®éng, tù x¶y ra kh«ng cã sù tiÕp xóc cña con ngêi. Cã thÓ gi¶m ®i chi phÝ ®Ó nhËn th«ng tin, song khã thÓ gi¶m ®i nhu cÇu vµ c¸i gi¸ ph¶i tr¶ cho qu¸ tr×nh chuyÓn th«ng tin thµnh kiÕn thøc, cho qu¸ tr×nh chuyÓn kiÕn thøc thµnh sù kh«n ngoan, th«ng th¸i.
KiÕn thøc (knowledge) cßn bao hµm sù biÕt lµm (skill), kh¶ n¨ng gi¶i quyÕt nh÷ng vÊn ®Ò míi, kh¶ n¨ng x«ng vµo nh÷ng vïng ®Êt míi, gi¶i táa nh÷ng vïng cÊm ®Þa...
CÇn cã sù thÈm thÊu cña m«i trêng vµ truyÒn thèng x· héi, cña thãi quen v¨n hãa vµ suy nghÜ, th× th«ng tin míi cã thÓ chuyÓn thµnh kiÕn thøc. Vµ nh÷ng läai nµy kh«ng thÓ chuyÓn ®i mét c¸ch ®iÖn tö ®îc !. Trong viÖc häc, liÖu cã thÓ bá ®i c¸i céng ®ång thÇy trß ? LiÖu cã thÓ bá ®i sù híng dÉn (mentoring - tutelage) ? LiÖu cã thÓ cã ®îc mét sù trao ®æi, häc hái lÉn nhau... chØ qua con ®êng ®iÖn tö, kh«ng cã sù ®èi mÆt, trong phßng häc, gi÷a gi¸o s vµ sinh viªn ? (8).
Con ngêi lu«n sèng trong céng ®ång, cïng ho¹t ®éng vµ cïng ph¸t triÓn. Mçi ngêi ®Òu sèng ®Òu cÇn ®Õn sù t¸c ®éng vµ ®éng viªn cña mét céng ®ång (nµo ®ã).
HiÖn nay, trong nhiÒu níc ®ang ph¸t triÓn, cã khuynh híng cho r»ng cã thÓ ®i t¾t, rót ng¾n thêi gian... trong viÖc ®µo t¹o, gi¸o dôc..., tiÕt kiÖm hay phï hîp víi ng©n
s¸ch, gi¶m ®i viÖc x©y dùng phßng èc, campus, gi¶m ®i biªn chÕ gi¸o s...etc... b»ng c¸ch xö dông tèi ®a m¹ng internet, x©y dùng nªn nhiÒu ®¹i häc ¶o, d¹i häc trong kh«ng gian cyber . §iÒu ®ã ®óng vµ cÇn ®îc khuyÕn khÝch, song chØ ®óng mét nöa, sÏ thiÕu vµ háng ch©n nÕu chØ dõng l¹i ë giai ®o¹n lÊy th«ng tin, ®i t¾t trong viÖc gi¶ng d¹y vµ l¬ lµ trong viÖc t¹o ra c¸c m«i trêng cÇn thiÕt cho qu¸ tr×nh chuyÓn th«ng tin thµnh kiÕn thøc. Cã thÓ chiªm nghiÖm tæng kÕt cña Casper, nguyªn viÖn trëng ®¹i häc Stanford (9): "... ®èi víi viÖc ph¸t triÓn kiÕn thøc cao cÊp..., ®¹i häc ¶o chØ cã thÓ s¶n xuÊt ra c¸c kÕt qu¶ ¶o...".
Tãm l¹i, trong thêi ®¹i th«ng tin, nh lµ mét ®Þnh chÕ x· héi, ®¹i häc cÇn thay ®æi, cÇn cËp nhËt hãa vµ thÝch nghi..., song vÉn gi÷ ®îc "linh hån" cña m×nh, kh«ng thÓ chØ lµ mãn hµng (dï cao cÊp ®Õn ®©u) trong tay nh÷ng nhµ bu«n trong kh«ng gian cyber (9).
C©u hái ®Æt ra lµ thay ®æi nh thÕ nµo, vµ cã ®ñ søc m¹nh néi t¹i ®Ó sèng sãt tríc c¸c trËn cuång phong cña nÒn kinh tÕ th«ng tin. C©u hái nµy cµng ®îc ®Æt mét c¸ch gay g¾t h¬n cho c¸c níc ®ang ph¸t triÓn, ë ®ã nÒn mãng cña ®¹i häc cha thËt sù h×nh thµnh. §iÒu ®ã thËt sù vît qu¸ tÇm tay, nã tïy thuéc vµo sù chän lùa cña toµn x· héi cho mét c¸ch sèng, cho mét nÒn v¨n minh.
ngµy 6 th¸ng 8, 1999, lóc 16 giê,
(cßn tiÕp)