Héi th¶o mïa hÌ, LiÌge 6-8, th¸ng t¸m, 1999
Nh×n L¹i Ch¬ng Tr×nh §µo T¹o Cao Häc EMMC Sau Ba N¨m Ho¹t §éng C«ng T¸c Víi C¸c §¹i Häc ViÖt Nam vµ ViÔn Tîng cña Nh÷ng Bíc Ph¸t TriÓn Míi Bµi viÕt cña Gi¸o s TiÕn sÜ NguyÔn-§¨ng Hng
Chñ nhiÖm Bé m«n C¬ häc ph¸ hñy thuéc Khoa Hµng kh«ng, Kh«ng gian, §¹i häc LiÌge, BØ
Chñ nhiÖm s¸ng lËp ch¬ng tr×nh Cao häc EMMC t¹i trêng §¹i häc Kü ThuËt thuéc §¹i häc Quèc Gia TP Hå ChÝ Minh vµ ch¬ng tr×nh Cao häc MCMC t¹i trêng §¹i häc B¸ch Khoa HµNéi
Tãm T¾t
Bµi viÕt nh¾c ®Õn nh÷ng kinh nghiÖm, nh÷ng thµnh qu¶ cña mêi n¨m ho¹t ®éng t¹i ViÖt Nam trong viÖc kiÕm nguån tµi trî quèc tÕ, viÖc tæ chøc c¸c líp ®µo t¹o cao häc quèc tÕ t¹i chç, viÖc thùc hiÖn cô thÓ c«ng t¸c gi¶ng d¹y, thi cö trong bèi c¶nh kinh tÕ thÞ trêng víi mét nÒn gi¸o dôc ®¹i häc ®ang t×m híng ®æi míi, liªn tôc x¸o trén vµ chÊt chøa nhiÒu nghÞch lý.
Sau ®Õn bµi viÕt ®Ò cËp ®Õn thùc t¹i gi¸o dôc hiÖn nay, nh÷ng thµnh qu¶ ®¸ng nghi nhËn còng nh nh÷ng ¸ch t¾c cÇn ph¶i nhanh chãng khai kh«ng.
Bµi viÕt ®Æc biÖt chó ý ®Õn ®iÒu kiÖn ®ãng gãp cña chÊt x¸m ViÖt kiÒu trong c«ng t¸c gi¸o dôc ®¹i häc, chuyÓn giao c«ng nghÖ. T¸c gi¶ còng ®Ò cËp ®Õn nh÷ng g× cã thÓ lµm ®îc, nh÷ng g× cha ®îc ®Ó cuèi cïng ®a ra nh÷ng ®Ò nghÞ c¶i c¸ch cô thÓ cho nh÷ng n¨m tíi.
1. Më §Çu
Nh ®Ò tùa ®· nªu râ qua bµi nµy t«i xin tríc hÕt nh¾c ®Õn mét chÆng ®êng kh¸ dµi ®· ®i qua trong viÖc hîp t¸c víi c¸c trêng §¹i häc ViÖt Nam víi t c¸ch lµ mét ngêi ViÖt ®Þnh c ë níc ngoµi[1].. T«i sÏ ®Ò cËp ®Õn nh÷ng kinh nghiÖm riªng, nh÷ng khã kh¨n ®· tõng tr¶i vµ qua nh÷ng thùc tÕ Êy t«i sÏ th¼ng th¾n tr×nh bµy c¸i nh×n phª ph¸n cña t«i còng nh c¸c ý kiÕn ch©n thµnh x©y dùng. Chóng t«i còng kh«ng quªn ®Ò ®¹t nh÷ng ph¬ng híng nªn lµm, nh÷ng tÖ ®oan cÇn chÊm døt. V× thêi gian ph¸t biÓu vµ sè trang h¹n hÑp, qua bµi nµy t«i kh«ng cã tham väng ®Ò cËp ®Õn nh÷ng vÊn ®Ò cã tÝnh c¸ch bao qu¸t vµ tæng hîp, tra cøu nh÷ng tµi liÖu thèng kª vÒ hiÖn t×nh gi¸o dôc vµ ®µo t¹o ®¹i häc ë ViÖt Nam. §©y chØ lµ c¸i nh×n cña mét chøng nh©n trong cuéc, h»ng n¨m vÒ ViÖt Nam trung b×nh ba lÇn, trùc tiÕp tham gia gi¶ng d¹y ®¹i häc t¹i ViÖt Nam (Sµi gßn, Hµ Néi, §µ N¼ng) trung b×nh mçi n¨m ba th¸ng vµ nh thÕ tõ h¬n mét thËp kû nay.
2. Nh÷ng ChÆng §êng §· Qua
Buæi lÔ kh¸nh thµnh ch¬ng tr×nh ®µo t¹o cao häc quèc tÕ (EMMC khu«n khæ míi) ngµy 23/2/1999 võa qua t¹i Trêng §¹i häc Kü thuËt TP HCM, ®· ®¸nh dÊu mét bíc ph¸t triÓn quan träng trong mèi quan hÖ l©u dµi cña chóng t«i v× lîi Ých cña c¸c trêng ®¹i häc ViÖt Nam. §©y lµ mét chng tr×nh hîp t¸c liªn ®¹i häc BØ-ViÖt ®· cã mÆt t¹i ViÖt Nam thÊm tho¾t ®· n¨m n¨m nay. §©y lµ sù më réng økÕt qu¶ h»ng mong ®îi cña sù hîp t¸c gi÷a c¸c trêng ®¹i häc nãi tiÕng Ph¸p ë BØ, ®Æc biÖt lµ trêng ®¹i häc LiÌge vµ §¹i häc Quèc gia TP.HCM, ®Æc biÖt trêng §¹i häc Kü ThuËt, tªn hiÖn hµnh cña trêng §¹i häc B¸ch khoa Sµi Gßn.
Tríc khi nãi ®Õn néi dung cña nh÷ng ph¸t triÓn míi sau ®©y t«i thÊy cÇn s¬ lîc nh÷ng nÐt chÝnh cña nh÷ng thµnh qu¶ trong khu«n khæ ch¬ng tr×nh ®µo t¹o th¹c sÜ ©u ch©u vÒ ngµnh x©y dùng (EMMC), nh÷ng ho¹t ®éng khëi sù tõ 1 th¸ng 7 n¨m 1995.
ThËt ra chng tr×nh EMMC ®· khëi nguån tõ n¨m 1989, tøc lµ 3 n¨m sau chÝnh s¸ch ®æi míi ë VN [2-10]. ChÝnh s¸ch nµy ®· t¹o ®iÒu kiÖn cho mäi ngêi ViÖt ®Þnh c ë níc ngoµi nh t«i cã ®iÒu kiÖn triÓn khai nh÷ng ho¹t ®éng hîp t¸c víi ViÖt Nam.
KÕt qu¶ ban ®Çu trong giai ®o¹n chuÈn bÞ sau khi ban hµnh c¸c ch¸nh s¸ch ®«i míi thËt rÊt lµ khiªm tèn. Trong mét thêi gian 5 n¨m, víi ba ®Ò ¸n ®îc Quü Hîp t¸c ®¹i häc ®îc c¸c níc nãi tiÕng Ph¸p (FICU thuéc AUPELF&UREF) tµi trî, hai dù ¸n ®îc Céng ®ång nãi tiÕng Ph¸p ë BØ tµi trî, t«i ®· chØ cã thÓ ®µo t¹o ®îc bèn ngêi cã b»ng cao häc (nay gäi lµ th¹c sÜ t¹i ViÖt nam) vµ mét tiÕn sÜ cho ngµnh C¬ häc øng dông. Bèn gi¸o s VN ®· ®îc thùc tËp t¹i BØ, kho¶ng ba m¬i häc bæng t¹i chç ®· ®îc ph¸t t¹i VN cho c¸c nghiªn cøu sinh ë Hµ Néi, TP.HCM vµ §µ N½ng.
Víi nh÷ng dù ¸n tÇm cì nhá vµ ng¾n h¹n nh ®· nãi t«i kh«ng thÓ lµm h¬n nh÷ng chuyÕn c«ng t¸c riªng lÎ, nh÷ng trao ®æi ®Þnh kú, ®µo t¹o cao häc hoÆc tiÕn sÜ cho mét vµi ngêi.
Sù thµnh lËp cña Trung t©m ®µo t¹o Liªn §¹i häc vÒ Cao häc ®îc ®Æt t¹i §HKT TP.HCM, trong khu«n khæ ®Ò ¸n ®îc Bé Hîp t¸c ph¸t triÓn BØ tµi trî vµo th¸ng 7/1995, ®· cho phÐp chóng t«i gióp §¹i häc Quèc gia TP. HCM ®µo t¹o hµng lo¹t c¸n bé ®¹i häc, cÊp kho¶ng mêi n¨m häc bæng mçi n¨m t¹i chç cho sinh viªn VN, cÊp gÇn hai m¬i b»ng Master ©u ch©u (nay gäi lµ DEA t¹i Ph¸p vµ BØ) mçi n¨m mét c¸ch chÝnh thøc, cã hÖ thèng vµ ®Òu ®Æn.
VÊn ®Ò ®Æt ra lµ t¹o cho ®îc ®iÒu kiÖn lµm viÖc t¬ng ®¬ng ë Ch©u ©u : cung cÊp c¸c thiÕt bÞ thÝ nghiÖm, m¸y tÝnh vµ phÇm mÒm tin häc, s¸ch khoa häc cÇn thiÕt cho c«ng viÖc thùc tËp vµ chuÈn bÞ luËn v¨n tèt nghiÖp cña sinh viªn.
Nh vËy, tõ n¨m 1995 ®Õn nay ®· cã n¨m khãa cao häc vÒ C¬ häc trong X©y dùng víi gÇn 150 sinh viªn theo häc ®Òu ®Æn, h¬n ph©n nöa líp cña hai khãa ®Çu ®· ®îc trêng ®¹i häc LiÌge cña chóng t«i cÊp b»ng. C¨n cø theo kÕt quû xuÊt s¾c, mêi hai sinh viªn giái nhÊt trong sè hä ®· ®îc nhËn häc bæng ngoµi ®Ò ¸n ®Ó ®i thùc tËp t¹i BØ, Ph¸p hoÆc Canada ®Ó chuÈn bÞ LuËn ¸n TiÕn sÜ. Nh÷ng häc bæng tiÕn sÜ nµy cã ®îc lµ nhê lßng h¶o t©m cña c¸c bÌ b¹n khoa häc ViÖt kiÒu (Vò Kh¸nh Toµn ë Sherbrooke, Hµ Minh HiÕu ë Toulouse… , c¸c gi¸o s th©n thiÕt quen biÕt ë Aâu ch©u (Pierre Beckers ë LiÌge, RenÐ Maquoi ë LiÌge, Joseph Zarka ë Paris, Patrick Morelle ë Paris, GÐry de SaxcÐ ë Lille, Dieter Weichert ë Aix-la-Chapelle)…
T«i nghÜ r»ng c¸ch thøc du häc t¹i chç nµy cã nhiÒu u ®iÓm kh«ng thÓ chèi c·i. VÒ kinh tÕ, nã Ýt tèn kÐm h¬n. VÒ ph¬ng diÖn x· héi, nã cho phÐp ta tr¸nh ®îc viÖc lµm ch¶y chÊt x¸m sang c¸c níc ph¸t triÓn. VÒ thùc tÕ, nã lµm cho hiÖu qu¶ h¬n sù tham gia cña nghiªn cøu khoa häc ë c¸c trêng ®¹i häc vÒ nh÷ng ®Ò tµi kü thuËt g¾n liÒn víi thùc tÕ ë c¸c níc ®ang ph¸t triÓn.
C¸c chuyÕn c«ng t¸c qua l¹i cña hai bªn ®· lµm cho ch¬ng tr×nh nµy trë thµnh ®iÓm hÑn ®Æc u cña tri thøc ©u ch©u ®Æc biÖt lµ BØ vÒ kü thuËt X©y dùng vµ C¬ häc tÝnh to¸n. Còng tõ ®©y nh÷ng th«ng tin vÒ nhu cÇu kü thuËt cô thÓ ë ViÖt Nam, nhÊt lµ vÊn ®Ò nghiªn cøu tÝnh to¸n søc bÒn cña nh÷ng kÕt cÊu phøc t¹p (m¸y bay, tµu, cÇu, lß ph¶n øng h¹t nh©n, kÕt cÊu giµn khoan, ®Ëp, nÒn mãng,...) ®îc cã nh÷ng biÖn ph¸p cô thÓ gi¶i quyÕt th«ng qua c¸c ch¬ng tr×nh tÝnh to¸n v¹n n¨ng, ®Æc biÖt lµ ch¬ng tr×nh SAMCEF do phßng Kü thuËt Hµng kh«ng Kh«ng gian (LTAS), §ai häc LiÌge chóng t«i thiÕt kÕ vµ thùc hiÖn tõ gÇn ba thËp niªn nay.
T«i nghÜ r»ng b»ng nh÷ng sinh ho¹t nh thÕ, tøc lµ b»ng c¸ch thùc hiÖn chuyÓn giao c«ng nghÖ cã hiÖu qu¶, chóng t«i ®· mang l¹i mét sù ®ãng gãp khiªm tèn nhng bæ Ých vµo viÖc x©y dùng nh÷ng c¬ së l©u dµi vµ v÷ng ch¾c cho nÒn kinh tÕ cña VN. ThËt vËy, nh÷ng kinh nghiÖm gÇn ®©y ë Ch©u ¸ ®· chøng tá r»ng mét nÒn kinh tÕ trong s¹ch cÇn ph¶i ®îc dùa trªn nh÷ng xÝ nghiÖp ®¹t thµnh tÝch cao. Vµ nh÷ng xÝ nghiÖp nh thÕ cÇn ph¶i nhê ®Õn hiÓu biÕt, tr×nh ®é cao vÒ khoa häc vµ c«ng nghÖ ®¬ng ®¹i...
Còng cÇn nãi râ lµ ch¬ng tr×nh hîp t¸c liªn ®¹i häc thùc hiÖn h¬n ba n¨m qua lµ mét ch¬ng tr×nh ®îc hç trî bëi Bé Hîp t¸c Ph¸t triÓn cña Ch¸nh phñ BØ, th«ng qua c¬ quan AGCD. NÕu kh«ng cã kho¶n tµi trî nµy, c¸c thµnh qu¶ kÓ trªn sÏ khã lßng thùc hiÖn ®îc.
Nh¾c l¹i chÆng ®êng qua, t«i xin tá lßng biÕt ¬n ®Õn Ban L·nh ®¹o trêng §H LiÌge. Sù gióp ®ì kh«ng mÖt mái cña hä, sù tin tëng, s¸ng suèt cña hä ®· lµ nguån quý gi¸ nhÊt ®èi víi chóng t«i trong suèt mét thËp kü võa qua.
§¹i häc LiÌge chóng t«i lµ thµnh viªn s¸ng lËp vµ gi÷ vai trß ®iÒu phèi viªn, nhng cèng hiÕn vµ nhiÖt t×nh cña c¸c gi¸o s vµ c¸c nhµ khoa häc cña §¹i häc Tù do Bruxelles, §H C«ng gi¸o Louvain, Ph©n khoa B¸ch khoa Mons, Ph©n khoa §H Notre-Dame de Paix Namur ph¶i ®îc nh¾c ®Õn. Kh«ng cã sù gióp ®ì tËn t×nh cña hä, chng tr×nh nµy sÏ kh«ng thÓ ph¸t huy ®îc nh vËy t¹i ViÖt Nam.
T«i còng m¹n phÐp nhÊn m¹nh tÇm quan träng cña sù ®ãng gãp cña nh÷ng ®ång nghiÖp quý cña chóng t«i t¹i trêng §HKT, TP HCM. ThËt vËy, sù trî gióp cña hä, sù th«ng c¶m, viÖc nh¹y bÐn thÝch øng vai trß chñ nhµ trong xu híng míi ngay t¹i ViÖt Nam mÆc dÇu c¸i c¬ chÕ qu¶n lý kÕ thõa tõ thêi bao cÊp, ®· ®ãng vai trß rÊt quan träng trong viÖc thùc hiÖn ch¬ng tr×nh nµy.
3. Nh÷ng Bíc Ph¸t TriÓn Míi
Sau h¬n ba n¨m ho¹t ®éng [11-26], nh÷ng thµnh qu¶ trªn ®· thuyÕt phôc ®îc c¸c chøc tr¸ch hai phi¸. Céng ®ång c¸c §¹i häc nãi tiÕng Ph¸p ë BØ (CIUF) ®· quyÕt ®Þnh chän ViÖt Nam lµ mét trong bèn níc cã u tiªn trong viÖc tµi trî ph¸t triÓn vµ n©ng cao chÊt lîng nghiªn cøu vµ gi¶ng d¹y.
Mét th¶o thuËn song ph¬ng ®· ®îc ký kÕt gi÷a §¹i häc Quèc gia TP HCM vµ C¬ quan liªn ®¹i häc vµo cuèi n¨m 1997. Theo tho¶ thuËn nµy viÖc céng t¸c liªn §¹i häc ViÖt BØ sÏ thêng xuyªn h¬n vµ sÏ ®îc ngµy cµng thÓ thèng ho¸. §ã lµ diÖn hîp t¸c ®îc c¬ cÊu ho¸ gi÷a hai níc. DÇn dÇn kh«ng nh÷ng hîp t¸c vÒ khoa häc c«ng nghÖ sÏ ®îc t¨ng cêng vµ c¸c ngµnh kh¸c sÏ cã thÓ më thªm (To¸n häc, LuËt häc, Thó y...). B¾t ®Çu tõ n¨m 1998 ®· cã hîp t¸c gi÷a CIUF víi trêng §¹i häc khoa häc tù nhiªn vÒ ngµnh to¸n häc. B¾t ®Çu n¨m 1999 sÏ më thªm ngµnh H¶i d¬ng häc víi trêng võa ®îc nh¾c ®Õn vµ ngµnh LuËt víi trêng §¹i häc LuËt trùc thuéc §¹i häc Quèc gia TP HCM.
Riªng vÒ c¸c lÜnh vùc khoa häc øng dông ch¬ng tr×nh EMMC sÏ ®îc tiÕp tôc trong khu«n khæ míi víi nh÷ng ®iÒu kiÖn tµi ch¸nh cao h¬n [27-32]. Trong niªn kho¸ 1999 ngoµi ngµnh Cao häc X©y dùng tiÕp tôc nh tríc ®©y sÏ mì thªm ngµnh Cao häc C¬ häc Hµng kh«ng. Ngoµi nh÷ng gi¸o tr×nh chuyªn m«n sÏ gi¶ng thªm cho mäi kü s gi¸o tr×nh vÒ qu¶n lý xÝ nghiÖp. Kh«ng lo¹i trõ kh¶ n¨ng sÏ më ra trong t¬ng lai nh÷ng líp Cao häc cho c¸c chuyªn ngµnh kü s kh¸c… Nh÷ng häc bæng song ph¬ng ®µo t¹o TiÕn sÜ (ph©n nöa t¹i ViÖt Nam, ph©n nöa t¹i ¢u ch©u) sÏ dµnh cho c¸c Th¹c sÜ (DEA) tèt nghiÖp xuÊt s¾c th«ng qua ch¬ng tr×nh EMMC…
Còng xin nh¾c qua ë ®©y lµ mét ch¬ng tr×nh t¬ng tù cã tªn lµ Ch¬ng tr×nh Cao häc vÒ "TÝnh M« pháng c¸c M«i trêng Liªn tôc (MCMC)" còng ®· ®îc ra m¾t t¹i trêng §¹i häc B¸ch Khoa Hµ Néi ngµy 25/2/99, còng do s¸ng kiÕn vµ sù ®iÒu phèi cña chóng t«i [25]. Ch¬ng tr×nh nµy do Céng ®ång nãi tiÕng Ph¸p t¹i BØ tµi trî (CGRI) vµ cã sù ®ãn nhËn rÊt tÝch cùc cña c¸c trêng §¹i häc Hµ Néi (B¸ch khoa, X©y dùng, Quèc gia) vµ ViÖn C¬ häc Hµ Néi. Hai m¬i mèt sinh viªn ®· ®îc trêng §¹i häc LiÌge chóng t«i th©u nhËn trong c¸c niªn kho¸ 1999-2001.
T«i mong mái mét líp thø ba sÏ ®îc më trong mét ngµy kh«ng xa ë §µ N½ng, vïng Trung khóc ruét, rÊt cÇn nh÷ng tµi trî quèc tÕ cho viÖc ph¸t triÓn….Ngoµi ra díi sù ®iÒu ®éng cña «ng ViÖn phã trêng §¹i häc LiÌge, Bernard Rentier, mét dù ¸n vÒ viÖc thµnh lËp t¹i Hµ Néi mét Trung t©m d÷ kiÖn th«ng tin khoa häc kü thuËt ®ang ®îc th¶o luËn víi c¸c ®¹i häc kü thuËt cñaViÖt Nam.
4. Mét Vµi Kinh NghiÖm §¸ng Ghi
Ph¶i nãi viÖc triÓn khai hîp t¸c víi ViÖt Nam trong nh÷ng n¨m 90 cßn lµ mét trß xiÕc rÊt lµ hiÓm nghÌo, nhÊt lµ ngêi chñ tr¬ng viÖc hîp t¸c nµy cã tham väng ®Æt c¬ së hîp t¸c trªn mét nÒn mãng míi, thiÕt thùc vµ bæ Ých : b¶o ®¶m chÊt lîng ®µo t¹o, thùc hiÖn chuyÓn giao c«ng nghÖ cã hÖ thèng vµ cã kÕt qu¶, tr¸nh cho ®îc nh÷ng víng m¾t cña c¬ chÕ vµ t duy cßn sãt l¹i tõ thêi bao cÊp…
4.1 Nh÷ng Víng M¾c Tõ Bªn Ngoµi
Nh÷ng víng m¾c Êy kh«ng chØ ph¸t xuÊt tõ ViÖt Nam! C¸c c¬ chÕ hîp t¸c quèc tÕ cña c¸c níc ph¸t triÓn nãi tiÕng Ph¸p nh Ph¸p, BØ, phÇn ®«ng kÕ thõa nh÷ng lÒ lèi cò cßn sãt l¹i tõ thêi cßn cã thuéc ®Þa A¸, Phi. Nh÷ng thµnh viªn ®i lµm c«ng t¸c hîp t¸c ph¸t triÓn cßn mang nÆng Ýt nhiÒu t duy cña thêi Êy. Hä kh«ng chÊp nhËn dÔ dµng nh÷ng ch¬ng tr×nh hîp t¸c cã néi dung míi mÏ, phong c¸ch phãng kho¸ng, thùc sù tiÕt kiÖm c«ng quû quèc gia : ngêi ®i hîp t¸c sèng hoµ m×nh víi c¸c ®ång nghiÖp së t¹i, thay v× sèng riªng biÖt trong nh÷ng biÖt thù sang träng, kinh phÝ ph©n ph¸t bæng t¹i chç cho sinh viªn thay v× kinh phÝ mua xe cé ®i l¹i hay kinh phÝ cho kh¸ch s¹n n¨m sao, tham gia trùc tiÕp qu¶n lý ch¬ng tr×nh cïng víi c¸c ®ång nghiÖp ViÖt Nam thay v× giao h¼n cho hä qu¶n lý, chÞu tr¸ch nhiÖm vÒ chÊt lîng ®µo t¹o vµ trao b»ng cÊp ch¸nh thøc cña BØ hay ©u ch©u thay v× ®Ó cho ViÖt Nam cÊp b»ng víi nh÷ng bµi gi¶ng kh«ng kh«ng cÇn thiÕt cho chuyªn m«n nhng kh«ng thÓ tr¸nh ®îc ngay cho nh÷ng ch¬ng tr×nh ®µo t¹o cao häc !
Mét vÊn ®Ò hãc bóa ®îc ®Æt ra cho t«i : tiÕng Ph¸p. T«i ¸p dông cho c¸c dù ¸n do t«i ®iÒu ®éng nguyªn t¾c : TiÕng Ph¸p lµ mét trong ba ng«n ng÷ ®îc ch¸nh thøc sö dông tïy trêng hîp (ViÖt, Anh, Ph¸p). Thay v× b¾t buéc ph¶i biÕt tiÕng Ph¸p míi ®îc nhËp häc, chóng t«i tuyÓn sinh dïng tiÕng ViÖt ! Trong lÜnh vùc nµy t«i rÊt h·nh diÖn ®· dÇn dÇn thuyÕt phôc ®îc ban l·nh ®¹o AUPELF&UREF nay lµ Agence Universitaire Francophone[31] vÒ quan ®iÓm nh sau cho ViÖt Nam : nªn lµm viÖc cïng víi tiÕng Anh thay v× lµm viÖc chèng l¹i tiÕng Anh. ThËt vËy, tiÕng Ph¸p nªn lµ mét c«ng cô bæ tóc thiÕt thùc cho sù ph¸t triÓn gi¸o dôc vµ nghiªn cøu khoa häc t¹i ViÖt Nam chø kh«ng thÓ lµ mét hµng rµo ch¾n thªm, giíi h¹n viÖc phæ biÕn tri thøc tiªn tiÕn t¹i ViÖt Nam… T«i còng rÊt nhäc t©m ph¶i b¶o vÖ vµ thùc thi qua viÖc lµm quan ®iÓm Êy cïng mét lóc xin céng ®ång ngêi BØ nãi tiÕng Ph¸p tµi trî cho nhòng dù ¸n céng t¸c víi ViÖt Nam ! Vµ trªn thùc tÕ t«i ®· mét phÇn nµo thµnh c«ng v× qua c¸c dù ¸n do t«i chñ tr¬ng, tiÕng Ph¸p lu«n lu«n ®îc cñng cè : nh÷ng sinh viªn xuÊt s¾c nhÊt sÏ ®îc sang BØ, Ph¸p, Canada lµm luËn v¨n ra trêng hay luËn ¸n tiÕn sÜ vµ chÝnh hä sÏ lµ nh÷ng vÐc t¬ tiÕng Ph¸p h÷u hiÖu nhÊt : th«ng thêng ai còng biÕt lµ ®· häc giái th× häc sinh ng÷ còng lÑ lµn th«i…
4.2 Nh÷ng Víng M¾c Tõ Bªn Trong
Nh÷ng vãng m¾c ph¶i tr¶i qua vÒ phi¸ ViÖt còng g©y kh«ng kÐm khæ t©m cho t«i. Tríc hÕt ph¶i nãi ®Õn sù nghi ng¹i dÌ chõng cña c¸c c¬ quan an ninh ViÖt Nam nhÊt lµ trong nh÷ng buæi ban ®Çu, nghi ng¹i dÌ chõng ®èi víi viÖc tham gia trùc tiÕp ®µo t¹o gi¶ng d¹y cña ngêi ViÖt ë níc ngoµi, nhÊt lµ ngêi chñ nhiÖm ch¬ng tr×nh l¹i lµ mét trong nh÷ng ViÖt kiÒu ®· ký vµo t©m th gëi nhµ cÇm quyÒn ViÖt Nam vµo ®Çu thËp niªn 90. Sù nghi ng¹i nµy thêng hay dÉn ®Õn nh÷ng hµnh ®éng "thiÕu tÕ nhÞ" ®èi víi c¸c bÌ b¹n ViÖt kiÒu cã nh· ý tham gia gi¶ng d¹y trong khu«n khæ nh÷ng ch¬ng tr×nh cña t«i ®Ò xíng. §Õn nçi cã lÇn chÝnh t«i ph¶i nãi víi mét c¸n bé c«ng an cao cÊp : N¨m qua cã t¸m gi¸o s quèc tÕ sang ViÖt Nam gi¶ng d¹y. N¨m gi¸o s ngêi BØ thø thiÖt c¸c anh kh«ng ®éng tíi. Ba gi¸o s ViÖt kiÒu ®Òu bÞ gäi lªn ®ån c«ng an lµm viÖc c¶ ba, nh thÕ lµ thÕ nµo ? TÐ ra t¹i ViÖt Nam sau ngµy gi¶i phãng l¹i cã kú thÞ chñng téc, l¹i cßn träng ngêi níc ngoµi h¬n ngêi gèc ViÖt Nam.
Vµ nh÷ng trao ®æi th¼ng th¾n Êy ®· ®¹t nh÷ng kÕt qu¶ thiÕt thùc râ rµng : b¾t ®Çu tõ n¨m 1998 h×nh nh mäi chuyÖn ®Òu ®îc gi¶i to¶ vµ ch¬ng tr×nh MCMC míi triÓn khai t¹i Hµ Néi cña chóng t«i ®· ®îc Bé chuÈn y trong thêi h¹n kû lôc. Xin ghi l¹i ®©y ®iÒu 96 cña LuËt Gi¸o dôc ®· ®îc Quèc héi th«ng qua trong n¨m 1998 [33]:
" Tæ chøc, c¸ nh©n níc ngoµi, tæ chøc quèc tÕ, ngêi ViÖt Nam ®Þnh c ë níc ngoµi ®îc Nhµ níc ViÖt Nam khuyÕn khÝch, ®µo t¹o ®iÒu kiÖn ®Ó gi¶ng d¹y, häc tËp, ®Çu t, tµi trî, hîp t¸c, øng dông khoa häc, chuyÓn giao c«ng nghÖ vÒ gi¸o dôc ë ViÖt Nam : ®îc b¶o hé c¸c quyÒn, lîi Ých hîp ph¸p theo ph¸p luËt ViÖt Nam".
B¾t ®Çu tõ nh÷ng thËp niªn t¸m, chÝn m¬i v× møc l¬ng c¨n b¶n h¹n hÑp, c¸c gi¸o chøc ®îc phÐp nhËn thªm nh÷ng kho¶n l¬ng phô (trong thùc tÕ cã thÓ nh©n gÊp mêi møc thu nhËp) tr¶ theo giê gi¶ng d¹y. Kinh phÝ nµy th©u ®îc phÇn lín tõ nguyÖt liÔm hay niªn liÔm cña häc viªn. Møc thu nhËp cña giíi gi¸o chøc cã phÇn c¶i tiÕn. MÆt tr¸i cña vÊn ®Ò lµ rÊt nhiÒu sù cè tiªu cùc ®· x¶y ra t¹i c¸c trêng trung häc. B¸o chÝ trong níc vÉn thêng ph¶n ¶nh vÒ viÖc nµy. C¸c §¹i häc còng kh«ng tr¸nh khái l©y bÖnh dÞch nµy. ChÕ ®é giÊy phiÕu trong thêi bao cÊp ®îc thay thÕ b»ng chÕ ®é bao th cña nÒn kinh tÕ thÞ trêng. ChuyÖn g× còng ph¶i cã bao th. Tham gia ph¶n biÖn luËn ¸n tèt nghiÖp cña mét ch¬ng tr×nh ®µo t¹o quèc tÕ th× ph¶i cã thï lao, ®iÒu nµy cã thÓà th«ng c¶m ®îc nhng tham gia mét buæi häp ng¾n nh»m tæ chøc thi cö, bµn luËn vÒ ch¬ng tr×nh gi¶ng d¹y cho häc viªn cña chÝnh m×nh mµ còng ®ßi ph¶i cã bao b× th× lÊy kinh phÝ quèc tÕ nµo mµ thuyÕt minh cho ®îc ? Nh÷ng l¹m dông nµy cÇn phi chÊm døt v× kh«ng nh÷ng nã lµm cho viÖc hîp t¸c quèc tÕ rÊt khã triÓn khai mµ cßn lµm suy tho¸i chøc n¨ng phÈm gi¸ cña nhµ gi¸o.
Mét tÖ ®oan rÊt phæ biÕn trong giíi ®¹i häc ViÖt nam lµ thãi t«n sïng tuyÖt ®èi b»ng cÊp, häc hµm. §Ó b¶o vÒ quyÒn lùc, bæng léc hiÖn cã hay s¾p ®îc "c¬ cÊu" vµo hÖ thèng cÇm quyÒn, c¸c quan chøc thi ®ua nhau ®i häc hÖ t¹i chøc, mét hÖ ®µo t¹o thu gän (néi dung ®µo t¹o còng nh häc tr×nh) dµnh cho nh÷ng ai cã chøc vô nhng ®· vµ ®ang kh«ng cã ®iÒu kiÖn theo häc ch¸nh quy. Ngµy xa chÝnh ®©y lµ nh÷ng hÖ gi¸o dôc bæ tóc (formation continuÐe) rÊt cÇn thiÕt cho viÖc më mang d©n trÝ, n©ng cao tr×nh ®é chuyªn m«n. DÇn dÇn hÖ ®µo t¹o nµy ®îc hîp thøc ho¸ vµ ®îc cÊp v¨n b»ng, chøng chØ y nh hÖ ch¸nh quy. Trong b¶n luËt gi¸o dôc ®îc Quèc héi th«ng qua míi ®©y (2/12/99) hÖ t¹i chøc nµy cã tªn gäi hÖ kh«ng ch¸nh quy ! B»ng cÊp (cö nh©n, kü s, th¹c sÜ, tiÕn sÜ) còng mang tªn b»ng cÊp kh«ng ch¸nh quy. Tuy nhiªn ®äc kü ®iÒu 43 tiÕt môc 3 trong Bé LuËt Êy[33] chóng ta sÏ t×m thÊy c©u thßng nh sau : "… nÕu cã ®ñ ®iÒu kiÖn theo quy ®Þnh cña kú thi tèt nghiÖp hÖ chÝnh quy th× ®îc dù thi vµ nÕu ®¹t yªu cÇu th× ®îc cÊp b»ng tèt nghiÖp cña hÖ chÝnh quy". Chóng t«i e r»ng hai chö nÕu m¬ hå trªn sÏ t¹o ®iÒu kiÖn cho nh÷ng l¹m dông ®¸ng tiÕc. HiÖn tîng cã b»ng cÊp mµ kh«ng cã häc lùc hay hiÓu biÕt t¬ng xøng ®· vµ ®ang cã kh¶ n¨ng trë thµnh phæ biÕn vµ nÒn häc thuËt níc ViÖt Nam sÏ ph¶i tr¶ mét gi¸ rÊt ®¾t v× ¶nh hëng tai h¹i nµy.
4.3 Nh÷ng VÊn §Ò Næi Cém HiÖn Nay
Cßn biÕt bao vÊn ®Ò ®Æt ra cho viÖc ®æi míi tæ chøc ®¹i häc ViÖt Nam ! Xin tãm t¾t nªu ra ®©y nh÷ng vÊn ®Ò næi cém nhÊt :
- Chõng nµo quy chÕ tù trÞ ®¹i häc cha ®îc chÊp nhËn th× sù viÖc thµnh lËp c¸c ®¹i häc quèc gia ë Sµi Gßn, Hµ Néi vµ HuÕ-§µ N¼ng vÉn cßn lóng tóng… H×nh thøc hiÖn nay chØ lµm phøc t¹p thªm vÊn ®Ò v× thªm vµo mét cÊp qu¶n lý trong mét c¬ chÕ ®· nÆng nÒ, phøc t¹p… Theo chóng t«i, kh«ng nªn ®æ rîu cò vµo b×nh míi mµ nªn lµm c¸i kh¸c, x©y dùng trªn nÒn míi mét trêng ®¹i häc ®a ngµnh ®¹t tiªu chuÈn quèc tÕ. T«i tù hái t¹i sao kh«ng dïng sè tiÒn gÇn mét tr¨m triÖu ®« la cña ng©n hµng quèc tÕ cho vay tõ n¨m nay (1999) cho viÖc nµy ? C¸c ®¹i häc hiÖn h÷u sÏ tù c¶i tiÕn dÇn dÇn nÕu bªn c¹nh cã mét trêng §¹i häc quèc gia cã chÊt lîng ®µo t¹o cao, cã ph¬ng thøc qu¶n lý tèt, ph¶i c¶i tiÕn th«i v× lý do c¹nh tranh sinh tån theo nghÜa tèt.
- Kh«ng gi¶i quyÕt ®îc viÖc x©y dùng mét hÖ thèng th viÖn hiÖn ®¹i hay xö lý th«ng tin khoa häc ®Òu kh¾p cho c¸c ®¹i häc th× khoan nãi ®Õn viÖc nghiªn cøu khoa häc mét c¸ch nghiªm tóc
- ViÖc phèi hîp nghiªn cøu vµ gi¶ng d¹y gi÷a c¸c trêng ®¹i häc vµ c¸c trung t©m hay viÖn nghiªn cøu vÉn cßn tr× trÖ vµ cha cã ®îc mét c¬ chÕ phï hîp… Xin nh¾c l¹i ®Ò nghÞ cña t«i trong bµi tham luËn nh©n dÞp "Héi nghÞ chuyªn ®Ò gi¸o dôc §¹i häc ViÖt Nam Xu©n gi¸p tuÊt, 2/94" [9] : "§Ò nghÞ b·i bá häc vÞ gi¸o s kh«ng sinh viªn kh«ng qu©n lÝnh, ®Ò nghÞ b¾t ®Çu tõ nay ®Æt nh÷ng nghiªn cøu sinh s¾p ®îc ®Ò ®¹t díi dù qu¶n lý cña gi¸o s trong bé m«n".
- ViÖc thµnh lËp c¸c ban t vÊn ®Ó xö dông chÊt x¸m ViÖt kiÒu vÉn cßn n»m trong niÒm mong íc cña hai bªn ! Ban t vÊn trêng §¹i häc quèc gia TP Hå ChÝ Minh ®· ®Ò ra danh s¸ch tõ n¨m n¨m nay nhng cha bao giê cã mét buæi häp mÆt hay mét th gëi ®Õn cho c¸c thµnh viªn!
- Chñ tr¬ng CT32 [34] vÒ d©n chñ ho¸ viÖc bæ nhiÖm c¸n bé qun lý ®¹i häc b»ng c¸ch tæ chøc bÇu hiÖu trëng ë mét sè trêng ®¹i häc khi ®éng tõ n¨m 1988 hiÖn nay gÇn nh ®ang ®i vµo quªn l·ng.
- Chñ tr¬ng CT36 [34] vÒ viÖc tËn dông sù gióp ®ì cña lùc lîng ViÖt kiÒu trong ®æi míi vµ ph¸t triÓn ®¹i häc cha ®îc triÓn khai nh mong muèn.
5. §«i §iÒu Tá Bµy Thay Lêi KÕt LuËn
TrÝ thøc ViÖt kiÒu ai còng quan t©m ®Õn viÖc gi¸o dôc vµ ®µo t¹o ë ViÖt Nam v× gi¸o dôc ®µo t¹o lµ c¬ së cña t¬ng lai d©n téc ViÖt. Tuy vËy, sau trªn 24 n¨m hoµ b×nh thèng nhÊt, sù tham gia cña anh em chóng ta vµo c«ng t¸c nµy vÉn cßn rÊt khiªm tèn, qu¸ khiªm tèn so víi tiÒm n¨ng mµ ai trong chóng ta còng pháng ®o¸n ®îc. ë ®©y t«i xin miÔn ®Æt c©u hái t¹i sao ?… C©u tr¶ lêi thËt ra còng dÔ ®o¸n biÕt.
T«i chØ mong nãi ra ®îc cho s¸t ý ®iÒu suy nghÜ vÒ sù chän lùa riªng cña m×nh trong bèi c¶nh chÝnh trÞ hiÖn nay.
Trø¬c nhÊt t«i thiÕt nghÜ tham gia gióp ®ì ViÖt Nam ph¸t triÓn gi¸o dôc ®µo t¹o, t¹o ®iÒu kiÖn chuyÓn giao c«ng nghÖ ¢u-Mü-NhËt vµo ViÖt Nam lµ gãp phÇn x©y dùng x· héi c«ng d©n ViÖt Nam. C«ng d©n thÕ nµo th× ch¸nh quyÒn thÕ Êy. Thêi nµo còng vËy, kh«ng cã mét x· héi c«ng d©n lµnh m¹nh, th× kh«ng thÓ cã mét ch¸nh quyÒn lµnh m¹nh. §©y lµ ®iÓm chÝnh th«i thóc t«i b¾t tay vµo viÖc vµ bâ ra rÊt nhiÒu c«ng søc.
Sau ®ã t«i nghÜ ta nªn lµm ngay nh÷ng g× trong tÇm tay, vËt c¶n cµng lín th× ta lµm dù ¸n cµng nhá. §îc c«ng nhËn vµ tin cËy th× míi dÇn dÇn më réng ra. Chê ®Õn chõng nµo n÷a, tãc ®· b¹c mµu, tuæi ®· gÇn buæi vÒ hu, nÕu chÇn chê sÏ kh«ng cßn th× giê n÷a, sÏ mÊt ®i nh÷ng ®iÒu kiÖn cã ®îc h«m nay ë níc ngoµi. Con c¸i t«i thuéc thÕ hÖ thø hai, ¨n häc còng kh¸ ®Êy, còng ngoan ngo·n ®Êy, nhng lµm g× cã c¸i "nghiÖp lµm ngêi ViÖt Nam" nh chóng ta ?
Ph¶i nãi th©n phËn kÎ sÜ ViÖt nam lµ chuçi dµi cña nh÷ng hÉm hiu, phò phµng cña lÞch sö. Thêi xa ®· thÕ, thêi nay còng vÉn thÕ, thÕ hái ®©u mµ buån ph¶i kh«ng c¸c b¹n ?
Tríc khi døt lêi xin tÆng c¸c b¹n 4 c©u th¬ ngÉu høng nh©n dÞp héi th¶o mïa hÌ h«m nay t¹i thµnh phè LiÌge, n¬i t«i ®· sèng gÇn 40 n¨m nay :
"Ngåi ®©y bªn bÕn s«ng Meuse,
Mµ nghe v¨ng v¼ng bÕn bê ®¹i d¬ng
Mçi ngêi cã mçi quª h¬ng
Mµ t»m cø m·i t¬ v¬ng mçi ®êi…"ViÕt t¹i TP Hå ChÝ Minh ngµy 4/8/1999, hoµn tÊt t¹i LiÌge ngµy 9/9/1999
6. Th Môc
[1] NguyÔn §¨ng Hng : "Bót ký cña mét nhµ khoa häc ViÖt kiÒu", b¸o §¬µn KÕt, C¬ quan ng«n luËn cña Héi ngêi ViÖt t¹i Ph¸p, Paris, bé míi sè 418, th¸ng 11, 1989.
[2] NguyÔn §¨ng Hng : "Pháng vÊn cña Eric Rnette ®¨ng t¶i" trong Petit LU, UniversitÐ de LiÌge, sè 26 trang cuèi, th¸ng 9 n¨m 1989.
[3] NguyÔn §¨ng Hng : "B¸o c¸o sau mét chuyÕn ®i th¨m ViÖt Nam trong khu«n khæ sang nghiÖp Alice Seghers", th¸ng 4 n¨m 1989.
[4] NguyÔn §¨ng Hng : "Vµi suy nghÜ vÒ hîp t¸c §¹i häc víi ViÖt Nam", ®¨ng trong "Tuæi TrÎ Chñ NhËt", 25 th¸ng 2, 1990.
[5] NguyÔn §¨ng Hng : "B¸o c¸o sinh ho¹t vµ sæ tay hµnh ®éng trong khu«n khæ c¸c dù ¸n FICU", th¸ng ch¹p, n¨m 1991.
[6] Sµi gßn Gi¶i Phãng, "FICU tÆng m¸y vi tÝnh cho trêng §HBK" (Le FICU a accordÐ µ IPH un don de micro-ordinateurs), sè 5279, trang nhÊt, ngµy 24 th¸ng 3, 1992.
[7] NguyÔn §¨ng Hng : "B¸o c¸o tham quan tæ chøc CGRI", th¸ng 5,1992.
[8] NguyÔn §¨ng Hng : "Vµi kinh nghiÖm hîp t¸c §¹i häc víi ViÖt Nam", ThuyÕt tr×nh trong buæi "Worshop on Engineering Education in Developping Countries", LiÌge, 29-30 th¸ng 3, 1993.
[9] NguyÔn-§¨ng Hng : "Vµi kinh nghiÖm gÇn ®©y vÒ hîp t¸c ®µo t¹o cao häc víi c¸c ®¹i häc ViÖt Nam ®Ó dÈn tíi mét sè ®Ò nghÞ cô thÓ liªn quan ®Õn viÖc c¶i tæ gi¸o dôc phèi hîp víi hîp t¸c quèc tÕ", t¹i h¶i ngo¹i : trang 50, §èi Tho¹i, sè 5 th¸ng 4 n¨m 1995, trong níc : trang 117-126, "Kû yÕu héi nghÞ chuyªn ®Ò gi¸o dôc ®¹i häc ViÖt Nam", Xu©n Gi¸p TuÊt, 2/1994, Bé Gi¸o dôc vµ §µo t¹o vµ ViÖt kiÒu Trung ¬ng xuÊt b¶n, 1994.
[10] P. V. : "TuyÓn sinh Cao häc Aâu Ch©u", b¸o Tuæi TrÎ, sè 96/95 (2384) , 17/8/1995.
[11] Minh TriÕt : "TuyÓn sinh ®µo t¹o Cao häc ¢u ch©u vÒ c¬ häc x©y dùng", b¸o Sµi Gßn Gi¶i Phãng, sè 6503, n¨m thø 20, ngµy 19 th¸ng 8, 1995.
[12] Hµ Th¹ch H¶n : "26 häc viªn theo häc kho¸ ®Çu tiªn Cao häc ¢u ch©u", b¸o Tuæi TrÎ, sè 5/96 (2447) , 11/1/1996.
[13] SAIGON Times Daily : "Belgian-Vietnamese Inter-University Cooperation on Mechanics of Constructions", January 12, 1996.
[14] T. TH. : "Thªm mét chng tr×nh du häc t¹i chç vÒ ®µo t¹o Cao häc", b¸o Lao §éng, sè 6/96 (4260), 14/1/1996.
[15] NguyÔn-§¨ng Hng : "EMMC ch¬ng tr×nh hç trî ®¹i häc ViÖt Nam", B¸o Tuæi TrÎ, 24/2/1996.
[16] Minh TriÕt : "TuyÓn kho¸ 2 ch¬ng tr×nh hîp t¸c Cao häc BØ-ViÖt", b¸o Sµi Gßn Gi¶i Phãng, sè 6862, ngµy 17 th¸ng 8, 1996.
[17] Hµ Th¹ch H¶n : "TuyÓn 30 häc viªn cao häc x©y dùng ch©u Aâu", b¸o Tuæi TrÎ, sè 96/96 (2538) , 17/8/1996.
[18] LE MAGAZINE-UniversitÐ: "Expertise belge au service d'un nouveau dragon", Publication de l'UniversitÐ de LiÌge, page 25, Printemps, 1966.
[19] VÜnh Th¾ng : "EMMC, Ch¬ng tr×nh ®µo t¹o hÊp dÉn", B¸o THANH NI£N, sè 131 (919), 17/8/1996.
[20] T. TH. : "§¹i häc LiÌge (BØ tµi trî 15 häc bæng cao häc", sè 109/96 (4363), 24/8/1996.
[21] NguyÔn §¨ng Hng : « Rapport d'activitÐs du juillet 1995 au mars 1998 du programme EMMC », Rapport interne du LTAS-MÐcanique de la rupture, 110 pages, Mars, 1998.
[22] C. V. N. : "CoopÐration Vietnam-Belgique pour le la formation post-universitaire" aricle publiÐ dans "Le courrier du Vietnam", Hanoi, Nr. 1570, Mercredi 21 avril 1999.
[24] Natalie Duelz : "l'Etrange prÐsence de dipl«mes liÐgeois au Vietnam", paru dans "Le QuinziÌme jour du mois", Mensuel de l'UniversitÐ de LiÌge, Nr. 84, du 21 Avril au 11 mai, 1999.
[25] B×nh Giang : "Hîp t¸c ViÖt-BØ vÒ ®µo t¹o", bµi trang 5 trªn b¸o "Hµ Néi Míi cuèi tuÇn" sè 210 (524), th¸ng 5, 1999.
[26] Hµ Th¹ch H·n : "Ch¬ng tr×nh cao häc liªn ®¹i häc ViÖt-BØ : Më réng qui m« ngµnh nghÒ vµ qui m« tuyÓn sinh", b¸o Tuæi trÎ, sè21/99 (2922) ngµy 25/2/1999.
[27] Tó Uyªn : "Ch¬ng tr×nh cao häc liªn §H ViÖt-BØ", Thêi b¸o kinh tÕ ViÖt Nam, sè 18(480), 3/3/1998.
[28] ViÖt Nam News, Sat. 27/2/1999, "Belgium boosts post-graduate training in VN"
[29] Hµ Th¹ch H·n : " Programme post-universitaire Vietnam-Belgique, µ Ðlargir les filiÌres et l'effectif de recrutement" article publiÌ par "Saigon Eco" Nr. 80, publication du Saigon Times group, Ho Chi Minh ville, page 17, Mai-juin, 1999.
[30] Marie-CÐcile Royen : "Ces Ðtrangers qui font bouger la Belgique", LeVif-Express, 17Ìme annÐe, N. 2506/2507, page 41, 16-22 juillet, 1999.
[31] NguyÔn §¨ng Hng : "EMMC et MCMC, programmes de DEA dÐlocalisÐs au Vietnam", SÐminaire Europe organisÐ par l'Agence Universitaire de la francophonie, UniversitÐ d'Evry Val d'Essonne, 25-27 mars 1999.
[32] NguyÔn §¨ng Hng : "Maitrise en Sciences AppliquÐes dans le domaine des Ðtudes avancÐes en mÐcanique des constructions (EuropÐen Mastaire en MÐcanique des constructions : EMMC", page 6, Bulletin Gronoble INP-Vietnam, Novembre-DÐcembre, 1999, Janvier-FÐvrier, 1999.
[33] LuËt gi¸o dôc, nhµ xuÊt b¶n chÝnh trÞ quèc gia, Hµ Néi, 1998.
[34] Kû yÕu héi nghÞ chuyªn ®Ò gi¸o dôc ®¹i häc ViÖt Nam, "C¸c chñ tr¬ng ®æi míi ®¹i häc ®· vµ ®ang thùc hiÖn", trang 519, Xu©n Gi¸p TuÊt, 2/1994, Bé Gi¸o dôc vµ §µo t¹o vµ ViÖt kiÒu Trung ¬ng xuÊt b¶n, 1994.