HéI TH¶O LIÌGE – th¸ng t¸m 1999
VIÖt nam: ®Þnh chÕ x· héi vµ ph¸t triÓn

MÊy suy nghÜ vÒ thÓ chÕ x· héi
n«ng th«n ViÖt nam trong c¬ chÕ thÞ tr­ênga


 
§Æng Thä X­¬ng

M·i cho ®Õn n¨m 1945 n«ng th«nViÖt nam vÒ c¬ b¶n lµ mét x· héi n«ng nghiÖp ®éc canh tù cÊp, tù tóc ®ãng kÝn vµ chËm ph¸t triÓn.

Tõ n¨m 1945 - 1975 liªn tôc 30 n¨m chiÕn tranh giµnh ®éc lËp d©n téc, x· héi n«ng th«n lµ chç dùa cña cuéc kh¸ng chiÕn. Sau n¨m 1975 - 1980 víi m« h×nh kinh tÕ tËp trung, tiÕn hµnh hîp t¸c ho¸ n«ng nghiÖp tËp thÓ ho¸, thÓ chÕ n«ng th«n truyÒn thèng bÞ biÕn d¹ng vµ bÞ Nhµ n­íc ho¸. Vµo nh÷ng n¨m cuèi thËp kû 70 (thÕ kû 20), nÒn kinh tÕ n­íc nhµ bªn bê vùc khñng ho¶ng kinh tÕ - x· héi trªn qui m« lín. ë thêi ®iÓm ®ã, nÒn kinh tÕ mÊt c©n ®èi lín: thu kh«ng ®ñ chi; xuÊt kh«ng ®ñ nhËp; s¶n xuÊt kh«ng ®ñ tiªu dïng. Thªm vµo ®ã chiÕn tranh biªn giíi, ®Êt n­íc bÞ bao v©y, cÊm vËn cµng lµm cho t×nh h×nh hÕt søc phøc t¹p.

Tr­íc thùc tr¹ng ®ã, Héi nghÞ Trung ­¬ng lÇn thø 6 (kho¸ IV) bµn vÊn ®Ò kinh tÕ cÊp b¸ch t×m h­íng ®æi míi. Qu¸ tr×nh ®æi míi ®­îc b¾t ®Çu tõ n«ng nghiÖp, n«ng th«n mµ sù khëi ®Çu lµ chØ thÞ 100 n¨m 1981. Sau ®ã lµ mét lo¹t chÝnh s¸ch míi ®­îc ban hµnh thùc chÊt lµ thÓ chÕ míi t¹o ra ®éng lùc ®­a n«ng nghiÖp n«ng th«n cã b­íc ph¸t triÓn míi rÊt quan träng.

Tuy nhiªn, sau h¬n 20 n¨m trong bèi c¶nh míi, trong xu thÕ héi nhËp vµ toµn cÇu ho¸ n«ng nghiÖp, n«ng th«n l¹i cã nh÷ng vÊn ®Ò míi vÒ thÓ chÕ kinh tÕ ®ang ®Æt ra cÇn ®­îc gi¶i quyÕt nh»m thóc ®Èy n«ng th«n ph¸t triÓn theo h­íng c«ng nghiÖp ho¸, hiÖn ®¹i ho¸ nh­ ®­êng lèi cña §¶ng Céng s¶n ViÖt nam ®· ®Ò ra.

Bµi viÕt nµy gåm mÊy néi dung sau:

  • ThÓ chÕ n«ng th«n tiÕp cËn d­íi gãc ®é lÞch sö.
  • ThÓ chÕ x· héi n«ng th«n truyÒn thèng vµ ph¸t triÓn n«ng th«n trong c¬ chÕ thÞ tr­êng.
    • I- ThÓ chÕ n«ng th«n tiÕp cËn d­íi gãc ®é lÞch sö

    ViÖt nam theo thø tù xÕp h¹ng gÇn ®©y cña Liªn hiÖp quèc ®øng thø 133/174 quèc gia trªn thÕ giíi, ®iÒu ®ã nãi lªn tr×nh ®é ph¸t triÓn cña n­íc nhµ vèn lµ mét n­íc n«ng nghiÖp, 80% d©n sè sèng ë n«ng th«n, kinh tÕ thuÇn n«ng, ®éc canh, GDP tõ n«ng nghiÖp cßn chiÕm tû träng lín, n¨ng suÊt ruéng ®Êt, n¨ng suÊt lao ®éng thÊp th× vÊn ®Ò ph¸t triÓn n«ng th«n l¹i cµng trë nªn rÊt quan träng. Lµm sao cho 80% d©n sè cã cuéc sèng n©ng cao dÇn, kho¶ng c¸ch giµu nghÌo thu hÑp l¹i, ®­a n«ng nghiÖp ph¸t triÓn theo h­íng nÒn s¶n xuÊt hµng ho¸, x· héi n«ng th«n æn ®Þnh lµ nhiÖm vô khÈn thiÕt.

    T×m hiÓu thÓ chÕ x· héi n«ng th«n trªn gãc ®é lÞch sö, tr­íc hÕt cÇn nh×n l¹i nh÷ng chuyÓn biÕn lÞch sö vÒ kinh tÕ - x· héi ®Êt n­íc kÐo theo nh÷ng chuyÓn biÕn trong thÓ chÕ x· héi n«ng th«n mÊy chôc n¨m qua.

    Cho ®Õn n¨m 1945, x· héi ViÖt nam hÇu nh­ chØ cã n«ng nghiÖp, n«ng d©n chiÕm tû träng lín trong d©n sè c¶ n­íc. H¬n 90% sè d©n ë n«ng th«n víi tæ chøc s¶n xuÊt kinh doanh chñ yÕu lµ hé gia ®×nh vµ c¸c céng ®ång trong lµng x·, thÞ tr­êng chñ yÕu lµ chî lµng vµ phè nhá. Thêi kú nµy, s¶n xuÊt vµ bu«n b¸n chñ yÕu lµ hé gia ®×nh, tuy nhiªn mét sè lÜnh vùc ®· b¾t ®Çu h×nh thµnh c¸c quan hÖ hîp t¸c d­íi h×nh thøc lµng nghÒ, lµng bu«n. ThiÕt chÕ c¸c cÊu tróc quyÒn lùc vµ sù vËn hµnh cña chóng lÊy lµng lµm ®¬n vÞ c¬ së ®· ®i vµo æn ®Þnh, kh¸ v÷ng ch¾c vµ hoµn chØnh. Cã nhiÒu häc gi¶ cho r»ng thÓ chÕ x· héi n«ng th«n ViÖt nam trong nhiÒu triÒu ®¹i tr­íc ®©y th­êng lµ tham kh¶o mÉu h×nh cña Trung Quèc. Tuy nhiªn, vÉn cã sù kh¸c nhau c¨n b¶n ë chç c¸c nhµ n­íc Trung Quèc ®i ®Õn tËn gia ®×nh, dùa vµo gia ®×nh n«ng d©n, lÊy gia ®×nh lµm ®¬n vÞ c¬ së ®Ó thiÕt lËp thÓ chÕ qu¶n lý n«ng th«n. Trong khi ®ã, c¸c nhµ n­íc ViÖt nam tr­íc ®©y dõng l¹i ë lµng. Nhµ n­íc phong kiÕn ph¶i qua lµng míi tíi ®­îc d©n ®inh, gia ®×nh vµ ng­îc l¹i d©n ®inh, gia ®×nh ph¶i qua lµng míi ®Õn ®­îc víi Nhµ n­íc. C¸ch qu¶n lý nh­ vËy t¹o kÏ hë dÔ ®Èy ng­êi ®øng ®Çu lµng cã thÓ nh©n danh Nhµ n­íc hoÆc nh©n danh lµng x· v× nh÷ng môc ®Ých riªng ®èi lËp víi lîi Ých céng ®ång, lîi Ých Nhµ n­íc. V× lÏ Êy mµ thÓ chÕ lµng x· l¹i trë thµnh trung t©m cña c¸c vÊn ®Ò qu¶n lý n«ng th«n trong lÞch sö.

    TÊt c¶ nh÷ng gi¶i ph¸p mµ Nhµ n­íc tr­íc ®©y ®· thùc thi hoÆc lµ ®Ò cao vai trß ng­êi ®øng ®Çu lµng x·, hoÆc lµ h¹n chÕ bít ®i, hoÆc lµ biÕn hä thµnh viªn chøc Nhµ n­íc t¸ch khái d©n lµng, hoÆc lµ ®Èy hä ®øng vÒ phÝa d©n lµng vµ do d©n lµng quyÕt ®Þnh. Nh­ vËy, tõ 1945 vÒ tr­íc, n«ng th«n ViÖt nam ch­a bao giê h­íng tíi x©y dùng mét x· héi d©n sù ®Ó thóc ®Èy ph¸t triÓn mµ trªn thùc chÊt c¸c quan niÖm vÒ thÓ chÕ lµng x· n«ng th«n trong x· héi phong kiÕn nöa thuéc ®Þa tr­íc ®©y lµ cai qu¶n lµng x·, giam h·m nã trong vßng luÈn quÈn l¹c hËu.

    Thêi kú sau c¸ch m¹ng th¸ng 8 n¨m 1945 cho ®Õn n¨m 1975, ®Æc ®iÓm næi bËt nhÊt, nhiÖm vô lín lao nhÊt mµ §¶ng Céng s¶n ViÖt nam l·nh ®¹o lµ tËp trung søc lùc, trÝ tuÖ dµnh ®éc lËp d©n téc, thèng nhÊt ®Êt n­íc víi khÈu hiÖu "kh«ng cã g× quÝ h¬n ®éc lËp tù do". §éc lËp d©n téc lµ lý t­ëng, lµ ®¹o ®øc, lµ hµnh vi cao c¶ cña mäi c«ng d©n, mäi gia ®×nh, mäi lµng x· n«ng th«n ViÖt nam. Lóc nµy, con ng­êi ch­a cã m«i tr­êng, ch­a cã ®iÒu kiÖn nghÜ ®Õn lîi Ých c¸ nh©n, Ba m­¬i n¨m liªn tôc chèng ngo¹i x©m khiÕn cho thÓ chÕ x· héi n«ng th«n (còng nh­ c¶ n­íc) chñ yÕu lµ ®éng viªn søc lùc vµo cuéc kh¸ng chiÕn ®Ó dµnh th¾ng lîi.

    VÒ tæ chøc s¶n xuÊt n«ng nghiÖp, ë MiÒn B¾c tõ n¨m 1960, ë miÒn Nam tõ sau n¨m 1975, vai trß kinh tÕ hé gia ®×nh n«ng d©n bÞ xo¸ bá, tiÕn hµnh tËp thÓ ho¸ ruéng ®Êt vµ t­ liÖu s¶n xuÊt cña hé n«ng d©n ®­a hä ®i vµo lµm ¨n tËp thÓ thùc hiÖn ph©n phèi thu nhËp b×nh qu©n bao cÊp theo chÕ ®é kinh tÕ hiÖn vËt. Còng víi viÖc x©y dùng m« h×nh hîp t¸c qu¶n lý tËp trung dùa trªn nÒn t¶ng c«ng h÷u chÕ ®é bao cÊp ®­îc thiÕt lËp tõ trªn xuèng d­íi, trªn thùc tÕ thÓ chÕ x· héi n«ng th«n ®· ®­îc Nhµ n­íc ho¸. Hé gia ®×nh lµ tÕ bµo x· héi, lµ ®¬n vÞ s¶n xuÊt bÞ suy yÕu nghiªm träng. ChÕ ®é së h÷u diÔn ra theo chiÒu h­íng ®¬n nguyªn (së h÷u toµn d©n, së h÷u tËp thÓ lµ chñ yÕu). Kinh tÕ hµng ho¸ kh«ng cßn m«i tr­êng ho¹t ®éng, mäi mÆt hµng thiÕt yÕu do Nhµ n­íc ph©n phèi ®Õn tËn lµng x·.

    Do ®iÒu kiÖn lÞch sö lóc bÊy giê khiÕn cho thÓ chÕ x· héi n«ng th«n ®­îc tæ chøc vµ vËn hµnh víi tÝnh chÊt sau:

    - C¸c thÓ chÕ chñ yÕu tËp trung vµo c«ng viÖc hµnh chÝnh, dïng mÖnh lÖnh hµnh chÝnh vµ m« h×nh qu¶n lý tËp trung ®Ó gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò kinh tÕ - x· héi. ChÕ ®é bao cÊp cïng víi kiÓu qu¶n lý theo kiÓu mÖnh lÖnh hµnh chÝnh tõ trªn xuèng ®· lµm xuÊt hiÖn tÖ quan liªu ngay ë cÊp c¬ së th«n x·.

    - Chøc n¨ng chÝnh quyÒn x·, mÆt trËn tæ quèc c¸c ®oµn thÓ chÝnh trÞ x· héi, Ban Qu¶n trÞ HTX ®­îc ph©n biÖt râ, nh­ng trªn thùc tÕ lµ lÉn lén chång chÐo lªn nhau, ng­êi n«ng d©n còng lµ x· viªn HTX chÞu nhiÒu ¸p lùc ¸p ®Æt xuèng.

    - Sau n¨m 1975, chiÕn tranh kÕt thóc qui luËt thêi chiÕn lïi dÇn, nhiÒu vÊn ®Ò x· héi míi ®Æt ra, nh­ng thÓ chÕ x· héi n«ng th«n kh«ng kÞp thêi ®æi míi, kh«ng thóc ®Èy t¨ng tr­ëng kinh tÕ, ng­êi n«ng d©n kh«ng quan t©m ®Õn HTX mµ ch¨m lo cho kinh tÕ phô gia ®×nh ®Ó m­u cÇu cuéc sèng. HiÖn t­îng "kho¸n chui" xuÊt hiÖn ë nhiÒu ®Þa ph­¬ng.

    - "Kho¸n chui" ngµy mét lan réng, sau nghÞ quyÕt TW lÇn thø s¸u (kho¸ VI) n¨m 1981 Ban BÝ th­ TW §¶ng ra chØ thÞ 100 vÒ kho¸n s¶n phÈm ®Õn nhãm vµ ng­êi lao ®éng gäi t¾t lµ kho¸n 100. TiÕp ®Õn n¨m 1988 Bé ChÝnh trÞ (kho¸ VI) tæng kÕt thùc tiÔn c¸c vïng n«ng th«n ban hµnh NghÞ quyÕt 10 gäi t¾t lµ kho¸n 10. N¨m 1993, tiÕp tôc tæng kÕt thùc tiÔn vµ ra NghÞ quyÕt TW lÇn thø 5 (kho¸ VII) "tiÕp tôc ®æi míi vµ ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi n«ng th«n", ®Õn n¨m 1998 héi nghÞ TW 6 lÇn thø nhÊt (kho¸ VIII) l¹i kh¼ng ®Þnh, tiÕp tôc ®æi míi vµ ph¸t triÓn kinh tÕ n«ng th«n.

         Qu¸ tr×nh ®æi míi nãi trªn, thùc chÊt lµ cã sù ®æi míi thÓ chÕ: ChuyÓn tõ kinh tÕ tËp trung sang kinh tÕ thÞ tr­êng cã sù qu¶n lý cña Nhµ n­íc, chuyÓn tõ nÒn kinh tÕ mét thµnh phÇn sang viÖc x¸c lËp vai trß kinh tÕ tù chñ cña hé n«ng d©n vµ ph¸t triÓn nÒn kinh tÕ ®a thµnh phÇn. Trong qu¸ tr×nh ®ã, nh»m cô thÓ ho¸ ®­êng lèi cña §¶ng, Quèc héi, ChÝnh phñ ViÖt nam ®· ban hµnh nhiÒu luËt, chÝnh s¸ch ®Ó ®­a ®­êng lèi vµo cuéc sèng, còng cã nghÜa lµ x©y dùng thÓ chÕ ®Ó ph¸t triÓn n«ng nghiÖp vµ n«ng th«n. Nhê ®ã, n«ng nghiÖp, n«ng th«n ViÖt nam cã b­íc ph¸t triÓn quan träng so víi c¸c giai ®o¹n lÞch sö tr­íc. §iÒu ®ã còng nãi lªn r»ng thÓ chÕ cã vai trß quan träng, thóc ®Èy ph¸t triÓn, thµnh tùu ®¹t ®­îc gÇn 20 n¨m qua cã thÓ tãm t¾t trªn c¸c mÆt: - Gi¶i quyÕt ®­îc vÊn ®Ò l­¬ng thùc (g¹o) ®ñ ¨n, cã dù tr÷, xuÊt khÈu.

    - C¸c vïng c©y c«ng nghiÖp ®­îc h×nh thµnh vµ më réng (150.000 ha cµ phª, 70.000ha chÌ, 251.000ha cao su, 19.400 ha d©u t»m...) t¹o ra khèi l­îng s¶n phÈm xuÊt khÈu.

    - GDP khu vùc n«ng th«n t¨ng giai ®o¹n 1990 - 1995 ®¹t xÊp xØ 8%/n¨m, mét bé phËn quan träng c­ d©n n«ng th«n cã tÝch luü, n¨m 1995 tû lÖ ®Ó dµnh khu vùc n«ng th«n 10,6% (sè tuyÖt ®èi 9.537.384 triÖu VND theo tû gi¸ n¨m 1995 xÊp xØ b»ng 1 tû USD).

    - C¬ cÊu kinh tÕ n«ng th«n b­íc ®Çu vËn ®éng theo h­íng tiÕn bé. Hai ho¹t ®éng kinh tÕ n«ng th«n giai ®o¹n 1990 - 1995 t¨ng lªn râ nÐt, ®ã lµ ngµnh x©y dùng vµ dÞch vô.

    - Bé mÆt n«ng th«n (nhµ ë, ®iÖn, ®­êng giao th«ng, n­íc s¹ch, gi¸o dôc, y tÕ) cã nhiÒu khëi s¾c.
     

         TiÕp cËn thÓ chÕ n«ng th«n ViÖt nam d­íi gãc ®é lÞch sö nh­ ®· nªu trªn, thÊy r»ng trong thêi kú cã §¶ng Céng s¶n ViÖt nam ra ®êi vµ l·nh ®¹o ®· ®¹t ®­îc hai thµnh tùu rÊt quan träng:

    Mét lµ, ®éng viªn toµn d©n dµnh ®éc lËp d©n téc vµ thèng nhÊt ®Êt n­íc.

    Hai lµ, tõ khi cã ®­êng lèi ®æi míi n«ng nghiÖp, n«ng th«n ViÖt nam ®· cã b­íc ph¸t triÓn rÊt quan träng. Tuy nhiªn còng cÇn nãi r»ng, nh÷ng tiÕn bé vÒ kinh tÕ x· héi n«ng th«n ViÖt nam trong 20 n¨m qua lµ so víi c¸c thêi kú tr­íc ®ã, nÕu so víi nhiÖm vô míi ®ang ®Æt ra vµ so víi khu vùc, thÕ giíi th× cßn qu¸ nhiÒu bÊt cËp.

    II- ThÓ chÕ n«ng th«n truyÒn thèng vµ ph¸t triÓn n«ng th«n trong thÓ chÕ thÞ tr­êng

    HiÖn nay, §¶ng vµ ChÝnh phñ ViÖt nam ®ang tËp trung søc cho sù nghiÖp ph¸t triÓn n«ng th«n, trong thêi kú nµy, nhiÒu vÊn ®Ò tr­íc ®©y l¾ng xuèng nh­ mét m¹ch ngÇm, nay l¹i næi lªn, ®ång thêi l¹i cã nh÷ng nh©n tè míi xuÊt hiÖn ®ang ®Æt ra vÊn ®Ò t×m ra mét thÓ chÕ phï hîp thóc ®Èy ph¸t triÓn n«ng th«n theo h­íng d©n giµu, n­íc m¹nh, x· héi c«ng b»ng v¨n minh mµ ph¶i t×m ra thÓ chÕ võa kÕt hîp ®­îc truyÒn thèng víi hiÖn ®¹i, æn ®Þnh vµ ph¸t triÓn lµ mét vÊn ®Ò phøc t¹p ®ßi hái ph¶i ®­îc tiÕp tôc tæng kÕt, nghiªn cøu.

    Tr­íc hÕt lµ truyÒn thèng, hµng ngµn ®êi nay n«ng th«n ViÖt nam tån t¹i vµ ph¸t triÓn trong c¸c quan hÖ: Hé gia ®×nh - dßng hä. Trong thêi kú kinh tÕ tËp trung dùa trªn c¬ së tËp thÓ ho¸ t­ liÖu s¶n xuÊt, hé gia ®×nh chØ tån t¹i nh­ mét biÕn sè phô thuéc, Sau NghÞ quyÕt 10, vai trß hé ®­îc kh¼ng ®Þnh th× vai trß kinh tÕ hé l¹i cã søc sèng, cã thÓ nãi r»ng trong giai ®o¹n võa qua kinh tÕ hé gia ®×nh ®· t¹o nªn b­íc ph¸t triÓn míi cña n«ng nghiÖp ViÖt nam. Nh­ng ®Õn giai ®o¹n hiÖn nay l¹i h×nh thµnh nh÷ng h¹n chÕ míi: qui m« nhá, manh món, ph©n t¸n, thiÕu th«ng tin, c«ng nghÖ l¹c hËu, thiÕu vèn. H¬n n÷a, ph¸t triÓn n«ng th«n ®ßi hái ph¶i gi¶m thiÓu sè hé lµm n«ng nghiÖp, t¨ng tû träng c¸c ho¹t ®éng phi n«ng nghiÖp t¹i n«ng th«n. Nh­ vËy, ®ßi hái vÒ mÆt thÓ chÕ ph¶i t¹o ra kªnh cho ®Êt ®ai vËn ®éng tÝch tô còng nh­ t¹o ra viÖc lµm míi khu vùc n«ng th«n, t¹o ra c¬ héi cho kinh tÕ hé n«ng d©n vµ c¸c thµnh phÇn kinh tÕ ë n«ng th«n ph¸t triÓn trong khu«n khæ luËt ph¸p.

    Mèi liªn hÖ ®Çu tiªn cña gia ®×nh n«ng th«n ViÖt nam lµ téc hä. Téc hä sÏ gióp cho gia ®×nh gi¶i quyÕt c¸c nhu cÇu vÒ tÝn ng­ìng, vÒ gi¸o dôc, vÒ kinh tÕ. Nh÷ng viÖc thê cóng tæ tiªn, lËp gia ph¶, lËp quÜ hä (®Ó thê cóng, ®Ó t­¬ng trî, ®Ó khuyÕn häc), lËp téc ­íc ®· gia nhËp vµo ®êi sèng n«ng th«n. Nh÷ng hiÖn t­îng trªn cã mÆt tÝch cùc biÓu hiÖn truyÒn thèng tèt ®Ñp, võa tiªu cùc cã biÓu hiÖn côc bé, hÑp hßi. Chóng t«i cho r»ng ®©y lµ mét thÓ chÕ võa h×nh thøc, võa phi h×nh thøc mµ quan hÖ nã trong x· héi võa Èn, võa hiÖn, võa phi kinh tÕ, võa kinh tÕ.

    Lµng - ®Þa bµn ®Þnh c­ æn ®Þnh cã søc sèng tån t¹i qua nhiÒu thêi kú, tØnh, huyÖn, x· cã thÓ chia t¸ch, hîp nhÊt nh­ng lµng vÉn tån t¹i æn ®Þnh. Lµng ë c¸c miÒn cã kh¸c nhau, nh­ng vÒ m« thøc céng ®ång lµng ViÖt cã mÊy ®Æc ®iÓm sau:

    - Liªn kÕt l·nh thæ: Côm d©n c­ lµng n»m trong mét ®¬n vÞ l·nh thæ qui ®Þnh, cã thæ c­ vµ thæ canh riªng, liªn kÕt l·nh thæ cã tÝnh cè ®Þnh, d©n lµng rÊt cã ý thøc vÒ vÊn ®Ò nµy.

    - Liªn kÕt kinh tÕ: Tr­íc hÕt lµ liªn kÕt d©n lµng ®Ó chèng chäi víi tù nhiªn, chÕ ngù tù nhiªn, sèng chung víi tù nhiªn nh­ liªn kÕt ®¾p ®ª s«ng, ®ª biÓn, quai ®ª, lÊn biÓn, liªn kÕt lµm thuû lîi néi ®ång. §ã lµ c«ng viÖc cña nhiÒu thÕ hÖ n«ng d©n ViÖt nam, kh«ng ph¶i c«ng viÖc cña gia ®×nh mµ cña c¶ lµng. NhiÒu lµng cã h­¬ng ­íc vÒ ®ª ®iÒu cã ®Æt chøc "thñ ®ª", "thñ cèng" trong coi ®ª ®iÒu, b¶o vÖ ®ª ®iÒu. C¸c ho¹t ®éng phi n«ng nghiÖp ë n«ng th«n còng liªn kÕt thµnh c¸c héi nghÒ, lµng nghÒ, chî lµng rÊt ®a d¹ng ë vïng n«ng th«n B¾c Bé, Trung Bé.

    - H­¬ng ­íc, mèi liªn kÕt tù qu¶n: H­¬ng ­íc lµ lÖ lµng thµnh v¨n ®Ó lµng tù ®iÒu khiÓn, tù ®iÒu chØnh. H­¬ng ­íc tõng lµng cã kh¸c nhau, tån t¹i trong nhiÒu thÕ kû vµ cho m·i ®Õn ngµy nay l¹i ®­îc phôc håi. H­¬ng ­íc kh¸c víi luËt n­íc, nh­ng kh«ng ph¶i ®èi lËp víi luËt n­íc. C¸c h­¬ng ­íc ®Òu cã qui ®Þnh vÒ an ninh, th«n xãm, b¶o vÖ tµi s¶n d©n lµng, thuû lîi, khuyÕn häc, nÕp sèng gia ®×nh vµ céng ®ång.

    - Céng ®ång v¨n ho¸ tÝn ng­ìng: Mçi gia ®×nh, dßng hä cã tÝn ng­ìng thê cóng tæ tiªn, c¶ lµng l¹i cã thñ tôc thê Thµnh hoµng, mçi lµng l¹i cã sinh ho¹t lÔ héi t«n vinh c¸c vÞ anh hïng, c¸c vÞ tæ nghÒ cã c«ng víi d©n, víi n­íc. Nh÷ng sinh ho¹t lÔ héi th¾t chÆt thªm mèi liªn kÕt céng ®ång. G¾n víi céng ®ång v¨n ho¸ tÝn ng­ìng l·ng cßn cã c¸c c«ng tr×nh chung nh­: ®×nh, chïa, nhµ thê, ®­êng giao th«ng, bÕn ®ß, giÕng n­íc...

    Nh­ vËy, trong mèi liªn hÖ gia ®×nh - dßng hä - lµng cã liªn kÕt l·nh thæ, liªn kÕt nghÒ nghiÖp, phong tôc, tËp qu¸n tÝn ng­ìng, céng ®ång lµng lµ sù chång xÕp nhiÒu m« thøc kinh tÕ, x· héi, v¨n ho¸, tÝn ng­ìng trªn mét ®Þa bµn æn ®Þnh. C¸c m« thøc trªn cã lóc m©u thuÉn nh­ng l¹i bæ sung cho nhau, khiÕn cho lµng lµ mét céng ®ång d©n c­ ®a chøc n¨ng, liªn kÕt chÆt chÏ, rÊt æn ®Þnh. Tuy nhiªn, lµng vèn ®­îc h×nh thµnh trong nhiÒu thÕ kû víi nÒn kinh tÕ tiÓu n«ng sÏ kh«ng tån t¹i nguyªn vÑn nh­ thÕ n÷a. Ch¾c ch¾n nã sÏ cã sù kÕt hîp nh÷ng truyÒn thèng tèt ®Ñp vµ biÕn ®æi phï hîp víi nÒn s¶n xuÊt hµng ho¸ cëi më trong l­u th«ng cña thÞ tr­êng.

    ë vµo giai ®o¹n hiÖn t¹i, tiÕp theo c¸c nghÞ quyÕt cña §¶ng, Quèc héi ®· ban hµnh nhiÒu ®¹o luËt míi (luËt d©n sù, luËt HTX, luËt doanh nghiÖp, mét sè ®iÒu bæ sung luËt ®Êt ®ai chñ yÕu lµ 5 quyÒn sö dông ®Êt...). ChÝnh phñ ®· triÓn khai nhiÒu ch­¬ng tr×nh nh­: ch­¬ng tr×nh xo¸ ®ãi, gi¶m nghÌo, ch­¬ng tr×nh viÖc lµm, ch­¬ng tr×nh phñ xanh ®Êt trèng ®åi nói träc, ch­¬ng tr×nh 5 triÖu ha rõng trång, ch­¬ng tr×nh 1700 x· nghÌo nhÊt, ch­¬ng tr×nh khuyÕn n«ng, ch­¬ng tr×nh n­íc s¹ch vµ vÖ sinh m«i tr­êng n«ng th«n... TÊt c¶ c¸c gi¶i ph¸p nãi trªn nh»m më ra nh÷ng thÓ chÕ míi t¹o ra ®éng lùc tiÕp tôc ph¸t triÓn n«ng th«n vµ nhiÒu mÆt tiÕn bé, nh­ng trong bèi c¶nh c¬ chÕ thÞ tr­êng ngµy cµng t¸c ®éng s©u réng h¬n vµo ®êi sèng n«ng th«n vµ trong xu thÕ héi nhËp vµ c¹nh tranh, bøc tranh kinh tÕ, x· héi n«ng th«n cã mÆt tÝch cùc míi nh­ng còng kh«ng Ýt nh÷ng vÊn ®Ò khã kh¨n.

    MÆt tÝch cùc ®­îc thÓ hiÖn lµ n«ng nghiÖp vÉn gi÷ ®­îc nhÞp ®é t¨ng tr­ëng; khèi l­îng n«ng phÈm xuÊt khÈu vµ thay thÕ nhËp khÈu tiÕp tôc t¨ng.

    C¬ cÊu thµnh phÇn kinh tÕ n«ng th«n kh«ng chØ cã kinh tÕ hé n«ng d©n tiÓu n«ng mµ ®· xuÊt hiÖn nh÷ng lo¹i h×nh míi: Kinh tÕ trang tr¹i (trång c©y c«ng nghiÖp, c©y ¨n qu¶, trång rõng, nu«i t«m, ch¨n nu«i gia sóc...) rÊt ®a d¹ng. Doanh nghiÖp t­ nh©n ë n«ng th«n cïng c¸c h×nh thøc hîp t¸c bËc thÊp (phi h×nh thÓ), c¸c hîp t¸c x· kiÓu míi theo LuËt ë c¸c vïng n«ng nghiÖp s¶n xuÊt hµng ho¸ ®­îc h×nh thµnh tõ d­íi lªn, dùa trªn nguyªn t¾c tù nguyÖn, tù qu¶n, tù chñ b¾t ®Çu ®­îc h×nh thµnh. Chóng t«i cho r»ng ®ã lµ nh÷ng nh©n tè míi vËn ®éng t¹o ra tiÒn ®Ò ®Ó tiÕn tíi x©y dùng x· héi d©n sù ë n«ng th«n trong t­¬ng lai gÇn. Lóc bÊy giê vai trß qu¶n lý cña ChÝnh quyÒn lµm chøc n¨ng qu¶n lý Nhµ n­íc vÒ mÆt luËt ph¸p, ho¹t ®éng kinh tÕ ë n«ng th«n lµ c¸c tæ chøc d©n sù, vai trß lµng sÏ ®iÒu chØnh phï hîp víi ®iÒu kiÖn míi.

    Tuy nhiªn, ë n«ng th«n hiÖn nay còng ®ang ®øng tr­íc nh÷ng th¸ch thøc míi:

    - N«ng s¶n xuÊt khÈu cña ViÖt nam vµ kÓ c¶ phÇn tiªu thô trong n­íc ®ang chÞu sù c¹nh tranh gay g¾t cña n«ng phÈm Trung Quèc vµ c¸c n­íc trong khu vùc. NÕu kh«ng t¹o ra c¬ héi míi ®Ó c¸c thµnh phÇn kinh tÕ ë n«ng th«n n©ng cao n¨ng suÊt lao ®éng, n©ng cao chÊt l­îng n«ng phÈm, h¹ gi¸ thµnh th× s¶n xuÊt n«ng nghiÖp vµ x· héi n«ng th«n sÏ gÆp khã kh¨n h¬n.

    - Kho¶ng c¸ch thu nhËp, gi÷a thµnh thÞ vµ n«ng th«n, gi÷a c¸c vïng c¸c miÒn, gi÷a c¸c bé phËn c­ d©n ngµy cµng gi·n ra. §Æc biÖt lµ bé phËn n«ng d©n nghÌo kh«ng tiÕp cËn ®­îc nh÷ng c¬ héi ®Ó v­ît lªn ®ãi nghÌo. Bé phËn ng­êi nghÌo nµy do tr×nh ®é d©n trÝ thÊp, do kÕt cÊu h¹ tÇng n«ng th«n l¹c hËu nªn hä kh«ng cã c¬ héi tiÕp cËn víi th«ng tin, víi c¸c nguån tÝn dông, víi thÞ tr­êng nªn luÈn quÈn trong vßng nghÌo ®ãi. §©y lµ mét vÊn ®Ò vÒ thÓ chÕ kinh tÕ trong giai ®o¹n hiÖn nay n«ng th«n cÇn ®­îc quan t©m. Theo chóng t«i, xo¸ ®ãi gi¶m nghÌo, gi¶i ph¸p c¨n b¶n lµ ph¶i t¹o ra m«i tr­êng, t¹o c¬ héi ®Ó ng­êi nghÌo tiÕp cËn víi c¬ héi, n¾m lÊy c¬ héi lµm ¨n v­ît lªn ®ãi nghÌo.
     

         Cuèi cïng chóng t«i cho r»ng ®Ó n«ng th«n ViÖt nam ph¸t triÓn theo h­íng c«ng nghiÖp ho¸, hiÖn ®¹i ho¸, theo môc tiªu "d©n giµu, n­íc m¹nh, x· héi c«ng b»ng v¨n minh" cÇn thiÕt ph¶i quan t©m ®Õn nghiªn cøu, tæng kÕt thùc tiÔn, häc hái kinh nghiÖm c¸c quèc gia ph¸t triÓn nh»m x©y dùng thÓ chÕ nh÷ng thÓ chÕ kinh tÕ míi ph¸t huy néi lùc thóc ®Èy x· héi n«ng th«n ph¸t triÓn trong giai ®o¹n míi.

    Trong bµi viÕt cã tham kh¶o:

    - N«ng nghiÖp, n«ng th«n trong giai ®o¹n c«ng nghiÖp ho¸, NXB ChÝnh trÞ Quèc gia Hµ néi, th¸ng 3/97

    - TËp thÓ t¸c gi¶: §Æng Thä X­¬ng, Vò Quang ViÖt, NguyÔn V¨n ChØnh, NguyÔn Sinh Cóc, NguyÔn V¨n Hu©n.

    - Kinh nghiÖm tæ chøc qu¶n lý n«ng th«n ViÖt nam trong lÞch sö, NXB ChÝnh trÞ Quèc gia Hµ néi, th¸ng 8/94 cña GS. Phan §¹i Do·n, PTS. NguyÔn Quang Ngäc.