HéI TH¶O LIÌGE – th¸ng t¸m 1999 VIÖt nam: ®Þnh chÕ x· héi vµ ph¸t triÓn
VIÖT NAM Vµ tæ chøC TH¦¥NG M¹I THÕ GIíI (WTO)
§ç TuyÕt Khanh
GATT/World Trade Organization §
GenÌve, 25.7.1999
Tãm t¾t Ngµy 12.1.1995, ViÖt Nam ®· chÝnh thøc ®Ö ®¬n xin gia nhËp Tæ chøc th¬ng m¹i thÕ giíi (World Trade Organization--WTO), ®¸nh dÊu mét bíc tiÕn míi trong qu¸ tr×nh më réng c¸c quan hÖ kinh tÕ ®èi ngo¹i vµ t¨ng cêng sù héi nhËp vµo hÖ thèng c¸c tæ chøc quèc tÕ. Sau nhiÒu n¨m c« lËp, ®ã còng lµ dÊu hiÖu cña xu thÕ kh«ng ®¶o ngîc trong chÝnh s¸ch ®æi míi vµ tiÕn tíi kinh tÕ thÞ trêng. Tuy nhiªn ®Ó ®o lêng ®îc ý nghÜa cña quyÕt ®Þnh nµy cÇn ®Æt l¹i vÊn ®Ò trong bèi c¶nh chung cña t×nh h×nh thÕ giíi trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y.Nh nhiÒu quèc gia kh¸c, ®Æc biÖt hÇu hÕt c¸c níc thuéc hÖ thèng x· héi chñ nghÜa tríc ®©y, ViÖt Nam ®· ®Ö ®¬n xin gia nhËp Tæ chøc th¬ng m¹i thÕ giíi (WTO), mét tæ chøc ngµy cµng quan träng h¬n trªn b×nh diÖn quèc tÕ, qua c¸c ho¹t ®éng quy chÕ ho¸ vµ qu¶n lý c¸c hiÖp íc chi phèi ®¹i ®a sè c¸c lÜnh vùc kinh tÕ. Trong bèi c¶nh mét nÒn kinh tÕ thÕ giíi ®ang toµn cÇu ho¸, sù héi nhËp nµy lµ mét nhu cÇu tÊt yÕu nhng còng ®ßi hái nhiÒu c¸i gi¸ ph¶i tr¶ bªn c¹nh nh÷ng c¸i lîi g¾n liÒn víi qui chÕ thµnh viªn. VÊn ®Ò c©n ®èi gi÷a lîi Ých vµ rµng buéc sÏ ®îc ®Æt ra ë møc ®é quèc gia còng nh x· héi c«ng d©n. Ngoµi ra yÕu tè ®Þa chÝnh trÞ còng sÏ ®ãng mét vai trß nhÊt ®Þnh trong tiÕn tr×nh gia nhËp cña ViÖt Nam. Theo thñ tôc gia nhËp, ViÖt Nam hiÖn tiÕp tôc th¬ng lîng víi c¸c thµnh viªn WTO trªn c¬ së b¶n gi¸c th tr×nh bµy c¬ chÕ ngo¹i th¬ng cña m×nh. Qua nh÷ng c©u hái cña c¸c thµnh viªn WTO vµ tr¶ lêi cña ViÖt Nam, cã thÓ thÊy kho¶ng c¸ch cßn rÊt lín gi÷a thùc tÕ c¸c chÝnh s¸ch hiÖn hµnh trong níc vµ c¸c quy t¾c, yªu cÇu cña WTO còng nh trong c¸ch ®èi tho¹i cña hai bªn vµ ViÖt Nam sÏ cßn ph¶i vît qua nhiÒu khã kh¨n tríc khi ®¹t ®îc môc ®Ých.
Vai trß cña WTO trong bèi c¶nh thÕ giíi sau khi hÖ thèng x· héi chñ nghÜa sôp ®æ
WTO chÝnh thøc ra ®êi ngµy 1.1.1995 sau khi vßng th¬ng lîng Uruguay Round chÊm døt cuèi th¸ng 12 n¨m 1993, kÕ tôc tæ chøc GATT (HiÖp íc chung vÒ thuÕ quan vµ th¬ng m¹i), ®· ®îc thµnh lËp tõ n¨m 1947 víi môc ®Ých h¹ c¸c hµng rµo quan thuÕ gi÷a c¸c níc thµnh viªn. Song cho ®Õn gi÷a thËp niªn 1980, Ýt ai biÕt ®Õn GATT, ngay c¶ ngêi d©n thµnh phè GenÌve, n¬i GATT ®Æt trô së. Trong mÊy chôc n¨m, tuy ®· thùc hiÖn ®îc 6 vßng th¬ng lîng víi sè quèc gia tham dù ngµy cµng ®«ng vµ kÕt qu¶ ngµy cµng cao, GATT ho¹t ®éng gÇn nh ©m thÇm, trong néi bé mét "c©u l¹c bé c¸c nhµ bu«n", Ýt ®îc b¸o chÝ nh¾c nhë ®Õn. ChØ tõ n¨m 1986 trë ®i, khi Uruguay Round, vßng th¬ng lîng víi tÇm vãc cha tõng cã, ngµy cµng r¸o riÕt, ®ông ch¹m ®Õn nhiÒu vÊn ®Ò ray røt cña kinh tÕ vµ x· héi, GATT vµ sau ®ã WTO míi thu hót sù chó ý cña d luËn vµ trë thµnh ®Ò tµi tranh c·i, cao ®iÓm lµ c¸c cuéc biÓu t×nh rÇm ré ph¶n ®èi vµ lÔ kû niÖm rÇm ré kh«ng kÐm 50 n¨m hÖ thèng th¬ng m¹i quèc tÕ, ®îc tæ chøc th¸ng 5 n¨m 1998 víi sù cã mÆt cña c¸c vÞ l·nh ®¹o Bill Clinton, Nelson Mandela, Fidel Castro, Tony Blair, v.v. Ngµy h«m nay WTO ®îc coi nh biÓu tîng cho sù thèng trÞ cña chñ nghÜa tù do (neo-liberalism) vµ t duy ®éc nhÊt (la pensÐe unique), cña xu thÕ toµn cÇu ho¸ , vµ do ®ã nh "®Þch thñ " chÝnh cña nh÷ng khuynh híng ®èi lËp.
Qu¸ tr×nh tiÕn hãa nµy kh«ng ph¶i ngÉu nhiªn còng nh kh«ng ph¶i ngÉu nhiªn mµ GATT råi WTO ngµy cµng ®i lªn vµ lín m¹nh song song víi sù suy tho¸i cña mét tæ chøc kinh tÕ kh¸c, Héi nghÞ cña Liªn hiÖp quèc vÒ th¬ng m¹i vµ ph¸t triÓn (UNCTAD). Ngîc dßng lÞch sö, sau §Ö nhÞ thÕ chiÕn, Quü tiÒn tÖ quèc tÕ vµ Ng©n hµng thÕ giíi ®îc thµnh lËp víi môc ®Ých mét bªn æn ®Þnh tiÒn tÖ vµ thÞ trêng tµi chÝnh, vµ mét bªn huy ®éng vµ qu¶n lý vèn ®Ó x©y dùng l¹i c¸c quèc gia sau chiÕn tranh. Hai tæ chøc nµy kh«ng n»m trong gia ®×nh Liªn hiÖp quèc mµ thuéc vÒ hÖ thèng Bretton Woods. C¸c nhµ l·nh ®¹o thÕ giíi thêi Êy dù kiÕn bæ sung hÖ thèng Bretton Woods víi mét vÕ thø ba, mét Tæ chøc th¬ng m¹i quèc tÕ (ITO). Sau mÊy n¨m bµn b¹c, Héi nghÞ La Havana ®îc triÖu tËp ®Ó thµnh lËp ITO, HiÕn ch¬ng La Havana ®îc so¹n th¶o ®Ó thµnh ®iÒu lÖ cña ITO. Tuy nhiªn, giê chãt, quèc héi Mü cho biÕt sÏ kh«ng ®ång ý th«ng qua HiÕn ch¬ng La Havana vµ ITO kh«ng ®îc thµnh lËp. TiÕc c«ng lao th¬ng lîng vµ c¸c kÕt qu¶ ®· ®¹t ®îc, 23 trªn 50 níc tham dù ®Ò ¸n ITO ®ång ý ký kÕt víi nhau hiÖp íc GATT, lËp ra mét uû ban l©m thêi, ho¹t ®éng víi qui chÕ kh«ng hoµn chØnh nµy trong gÇn 50 n¨m. Cuèi n¨m 1964, tæ chøc UNCTAD ra ®êi vµ nhanh chãng trë thµnh mét bé phËn n¨ng ®éng, cã nhiÒu ho¹t ®éng phong phó cña Liªn hiÖp quèc.Tuy cã hîp t¸c víi GATT nhng UNCTAD quan t©m ®Õn ph¸t triÓn h¬n th¬ng m¹i, kªu gäi viÖn trî c¸c níc nghÌo, m¹nh d¹n nãi ®Õn chÝnh trÞ, vµ vÒ sau thêng xuyªn bÞ Mü ®¶ kÝch, c¾t ng©n s¸ch. Nh÷ng n¨m th¸ng Êy lµ thêi ®iÓm cña phong trµo 68, cña c¸c phong trµo ñng hé thÕ giíi thø ba, cña tinh thÇn quèc tÕ vµ c¸c lý tëng ®é lîng. ThËp niªn 1980 ®¸nh dÊu bíc lïi cña UNCTAD, l©m vµo tóng quÉn, bÞ gi¶m ng©n s¸ch vµ ho¹t ®éng, lu mê h¼n ®i. Trong d luËn quèc tÕ, m« h×nh x· héi chñ nghi· ®æ vì theo nh÷ng thÊt b¹i råi sù sôp ®æ cña hÖ thèng t tëng nµy. Nh÷ng bíc tiÕn nh¶y vät cña c¸c con rång, con hæ ch©u ¸ dùa trªn m« h×nh t b¶n hç trî cho khÈu hiÖu "mËu dÞch thay v× viÖn trî " ("trade not aid") cña c¸c viªn chøc Mü. Cïng lóc víi sù th¾ng thÕ cña qui luËt thÞ trêng, th¬ng m¹i trë thµnh ®Þa bµn chÝnh cho sù tranh giµnh quyÒn lùc. T duy Keynes nhêng bíc cho qui luËt lîi thÕ t¬ng ®èi cña Ricardo. Vai trß vµ vÞ trÝ cña WTO thay ®æi vît bùc so víi GATT.
Tõ 23 níc s¸ng lËp GATT n¨m 1947, WTO ngµy h«m nay qui tô 135 níc thµnh viªn, trong ®ã 128 lµ thµnh viªn cò cña GATT. Tõ 1995, nh vËy chØ cã thªm 7 níc, con sè Ýt ái nãi lªn c¸c ®iÒu kiÖn khã kh¨n ®Æt ra cho c¸c "thÝ sinh". HiÖn nay cã 30 níc cßn ®ang th¬ng lîng ®Ó gia nhËp vµ ngêi ta tiªn liÖu sÏ cã thªm kho¶ng 20 níc kh¸c ®Ö ®¬n trong thêi gian tíi. §iÒu ®¸ng ghi nhËn lµ toµn bé c¸c níc thuéc vÒ Liªn X« cò, trõ hai níc Tajikistan vµ Kurmenistan, ®· ®Ö ®¬n xin tham gia hoÆc ®· ®îc nhËn vµo WTO. Vµ trong 4 níc hiÖn nay cßn chÝnh thøc mang tªn céng hoµ x· héi chñ nghÜa hay céng hoµ nh©n d©n, ngo¹i trõ B¾c Hµn lµ mét hµnh tinh kh¸c, ViÖt Nam, Lµo vµ Trung Quèc ®· xin gia nhËp, cßn Cuba, thµnh tr× cøng cái cña c¸ch m¹ng, lµ thµnh viªn s¸ng lËp cña GATT/WTO (tõ Héi nghÞ La Havana) vµ kh«ng thÊy tuyªn bè rót ra. Riªng Trung Quèc th¬ng thuyÕt ®· tõ 13 n¨m, rÊt riÕt r¸o, thËm chÝ cã lóc cay có, vµ ®Æt viÖc vµo WTO thµnh vÊn ®Ò uy thÕ quèc gia. VËy c¸i g× cho WTO søc thu hót m·nh liÖt nµy?
ViÖt Nam, còng nh c¸c níc kh¸c, sÏ cã lîi g× vµ ph¶i chÞu nh÷ng rµng buéc g× khi vµo WTO?
Trong mét nÒn kinh tÕ thÕ giíi ®ang toµn cÇu ho¸, mäi sù cè x¶y ra ë mét n¬i ®Òu kh«ng nhiÒu th× Ýt t¸c ®éng lªn nh÷ng níc kh¸c, kh«ng níc nµo cã kh¶ n¨ng ®øng ngoµi cuéc ch¬i. Tham gia vµo hÖ thèng ®iÒu tiÕt vµ thÓ chÕ ho¸ c¸c ho¹t ®éng kinh tÕ quèc tÕ trë thµnh cÇn thiÕt. Ngµy tríc GATT chØ qu¶n lý trao ®æi hµng ho¸. L·nh vùc ho¹t ®éng cña WTO cßn bao trïm dÞch vô, quyÒn së h÷u tri thøc, vµ c¸c biÖn ph¸p liªn quan ®Õn ®Çu t. Trong l·nh vùc dÞch vô, ba ngµnh then chèt, dÞch vô tµi chÝnh, viÔn th«ng vµ c«ng nghÖ th«ng tin, ®Òu ®îc qui ®Þnh bëi ba hiÖp íc cña WTO. Nãi tãm l¹i c¸i g× bu«n b¸n ®îc hoÆc cã thÓ ¶nh hëng lªn bu«n b¸n ®Òu thuéc vÒ thÈm quyÒn cña WTO. §»ng nµo còng ph¶i chÞu sù chi phèi cña WTO th× téi g× kh«ng tham gia ®Ó cßn cã tiÕng nãi trong viÖc ®Þnh nghÜa c¸c thÓ chÕ ¸p dông cho tÊt c¶. Riªng ViÖt Nam, viÖc gia nhËp WTO sau Liªn hiÖp quèc, ASEAN vµ APEC lµ bíc tiÕn tÊt yÕu ®Ó tiÕp tôc b×nh thêng ho¸ quan hÖ víi bªn ngoµi sau nh÷ng n¨m dµi bÞ vµ tù c« lËp ho¸.
Qui chÕ thµnh viªn cña WTO g¾n liÒn víi mét sè quyÒn lîi vµ nghÜa vô, ®îc qui ®Þnh trong c¸c hiÖp íc vµ quyÕt ®Þnh cña tæ chøc, kÕt qu¶ cña nh÷ng cuéc th¬ng lîng tõ tríc tíi ®©y.
QuyÒn lîi
QuyÒn lîi ®Çu tiªn lµ ®¬ng nhiªn ®îc hëng tÊt c¶ nh÷ng ®Æc lîi c¸c thµnh viªn dµnh cho nhau, trªn c¬ së qui chÕ tèi huÖ quèc (most favoured nation- MFN). Theo qui chÕ nµy, mçi khi mét thµnh viªn ®ång ý ¸p dông mét biÖn ph¸p u ®·i mét thµnh viªn nµo th× còng ph¶i ¸p dông biÖn ph¸p Êy cho tÊt c¶ c¸c thµnh viªn kh¸c. Ch¼ng h¹n ViÖt Nam sÏ ®îc hëng tÊt c¶ nh÷ng ®Æc lîi Mü dµnh cho Liªn hiÖp ch©u ¢u, Singapore cho Thôy SÜ, v.v., mµ kh«ng cÇn ph¶i th¬ng thuyÕt song ph¬ng víi tõng níc. Hµng ho¸ xuÊt khÈu tõ ViÖt nam sÏ ®îc miÔn thuÕ hay hëng thuÕ thÊp theo nh÷ng tho¶ nhîng (concessions) kÕt qu¶ cña c¸c th¬ng thuyÕt. Qui chÕ MFN ph¶n ¸nh mét nguyªn t¾c c¬ b¶n cña WTO: kh«ng ph©n biÖt ®èi xö, b×nh ®¼ng ®èi xö. Nguyªn t¾c nµy dÉn ®Õn quyÒn lîi thø nh× : qui chÕ c«ng d©n th¬ng m¹i (national treatment). Mét doanh nghiÖp ViÖt Nam sÏ ®îc ®èi xö ®ång ®Òu nh nh÷ng doanh nghiÖp cña níc së t¹i trong viÖc ¸p dông c¸c su thuÕ vµ luËt lÖ néi ®Þa. Trong lÜnh vùc dÞch vô, qui chÕ c«ng d©n th¬ng m¹i lµ mét trong nh÷ng ®iÒu hãc bóa nhÊt, ®îc mÆc c¶ gay g¾t. Ch¼ng h¹n Ph¸p ®ång ý ban qui chÕ nµy cho b¸c sÜ c¸c níc thµnh viªn. NÕu ViÖt Nam vµo WTO, b¸c sÜ NguyÔn v¨n TÌo, nÕu ®îc di d©n sang Paris vµ héi ®ñ c¸c ®iÒu kiÖn b»ng cÊp, sÏ ®îc tù do hµnh nghÒ. D luËn c¸c níc giµu cã do ®ã hay sî h·i tríc viÔn tîng lµn sãng di d©n tõ c¸c níc nghÌo trµn sang, mét chiªu bµi quen thuéc cña c¸c ®¶ng cùc h÷u, kú thÞ d©n téc.
QuyÒn lîi chÝnh thø ba vµ cã lÏ quan träng nhÊt lµ quyÒn tè tông. Ngay tõ ®Çu, GATT ®· cã chøc n¨ng gi¶i quyÕt c¸c m©u thuÉn gi÷a c¸c thµnh viªn vµ thêng xuyªn ®¶m nhËn nhiÖm vô nµy. Víi WTO, c¬ chÕ gi¶i quyÕt c¸c tranh chÊp ®îc hoµn chØnh h¬n, giao cho mét bé phËn chuyªn tr¸ch (Dispute settlement body- DSB) ngang hµng víi §¹i héi ®ång, c¬ quan tèi cao cña WTO. Thñ tôc gi¶i quyÕt còng ®îc qui ®Þnh chi tiÕt trong mét v¨n b¶n quan träng, BÞ vong lôc vÒ gi¶i quyÕt c¸c tranh chÊp (Dispute settlement understanding – DSU). BÊt cø thµnh viªn nµo cña WTO c¶m thÊy m×nh bÞ thiÖt thßi v× mét hµnh ®éng hay biÖn ph¸p nµo cña mét thµnh viªn kh¸c ®Òu cã thÓ nªu vÊn ®Ò tríc DSB vµ ®ßi hái anh b¹n kia ph¶i ngåi vµo bµn häp víi m×nh, trong mét vßng héi ý. WTO chñ tr¬ng hoµ gi¶i h¬n kiÖn tông nªn DSU b¾t hai bªn tríc tiªn ph¶i bµn víi nhau ®Ó t×m ra mét gi¶i ph¸p tho¶ ®¸ng cho c¶ hai. NÕu héi ý vÉn kh«ng ®i ®Õn ®©u, bªn c¶m thÊy bÞ thiÖt cã quyÒn ®ßi DSB lËp mét tiÓu ban héi th¶o (panel) ®Ó xem xÐt vÊn ®Ò vµ kh¼ng ®Þnh biÖn ph¸p bÞ tè c¸o cã ®i ngîc l¹i hay kh«ng c¸c ®iÒu lÖ cña WTO. C¸c "quan toµ " nÕu xÐt r»ng biÖn ph¸p Êy kh«ng phï hîp víi luËt lÖ cña WTO sÏ khuyªn dÆn "bÞ c¸o" ph¶i söa sai lµm sao cho hîp lÖ. BÞ c¸o cã quyÒn "chèng ¸n" lªn mét c¬ quan thîng thÈm (Appeal Body) ®Ó xin xÐt l¹i quyÕt ®Þnh cña tiÓu ban héi th¶o. C¬ quan thîng thÈm chØ ph¸n quyÕt trªn c¸c ®iÓm ph¸p lý chø kh«ng xem xÐt l¹i c¸c sù kiÖn. Nh÷ng dÊu ngoÆc kÐp ®îc dïng ë ®©y v× WTO kh«ng muèn ®îc coi nh mét toµ ¸n siªu quèc gia ®Ó tr¸nh ®ông ch¹m vÒ vÊn ®Ò chñ quyÒn tuy trong thùc tÕ, c¸c tiÓu ban héi th¶o vµ c¬ quan thîng thÈm ®ãng vai trß Êy vµ lµ mÆt næi nhÊt cña tæ chøc trong nh÷ng n¨m qua.
C¸i lîi cña quyÒn tè tông lµ mét níc nhá nh ViÖt Nam cã thÓ kiÖn mét cêng quèc th¬ng m¹i tríc mét c¬ quan cã thÈm quyÒn Ðp anh b¹n ch¬i xÊu ph¶i rót l¹i biÖn ph¸p cña m×nh, vµ qua ®ã tù b¶o vÖ thay v× ph¶i r¸ng chÞu nh÷ng hµnh ®éng ®¬n ph¬ng cña níc kh¸c. Mét quyÒn lîi hiÓn nhiªn nh con sè khæng lå c¸c vô ®a ra DSB trong vµi n¨m qua ®· chøng minh. ChØ sau hai n¨m rìi ho¹t ®éng, mïa hÌ n¨m 1997, DSB ®· nhËn ®îc ®¬n khiÕu n¹i thø 100, vµ trong sè h¬n 130 vô DSB ®· xÐt xö cho tíi nay (mçi vô cã thÓ cã nhiÒu ®¬n khiÕu n¹i cña nhiÒu níc), h¬n ba phÇn t liªn quan ®Õn mÊy cét trô cña th¬ng m¹i quèc tÕ: Mü, NhËt vµ Liªn hiÖp ch©u ¢u. Trong hai n¨m gÇn ®©y, c¸c níc ®ang ph¸t triÓn còng b¾t ®Çu m¹nh d¹n dïng ®Õn quyÒn nµy ®Ó ph¶n kÝch l¹i nh÷ng hµnh vi ®ông ch¹m ®Õn quyÒn lîi cña m×nh.
Còng trªn ph¬ng diÖn t¬ng quan lùc lîng, c¸c níc nhá cïng hoµn c¶nh hoÆc lîi Ých cã thÓ liªn kÕt víi nhau trong c¸c cuéc th¬ng lîng vµ, v× WTO kh«ng quyÕt ®Þnh qua bÇu phiÕu mµ lµm viÖc trªn nguyªn t¾c nhÊt trÝ (consensus), c¸c níc nhá tuy kh«ng chi phèi ®îc kÕt qu¶ b»ng sè ®«ng vµ phiÕu ®a sè nhng cã thÓ kú kÌo vµ Ðp ®èi ph¬ng nhîng bé trªn vµi ®iÓm ®æi lÊy sù ®ång ý cña m×nh.
V× c¸c hiÖp íc vµ qui ®Þnh cña WTO ®îc coi nh mét khèi tæng thÓ (single undertaking) ph¶n ¸nh sù c©n b»ng gi÷a nh÷ng quyÒn lîi kh¸c nhau thËm chÝ m©u thuÉn cña mäi thµnh viªn, gi÷a c¸c yªu cÇu vµ c¸c tho¶ nhîng, chÝnh phñ c¸c níc cã thÓ tr¸nh søc Ðp cña mét nhãm lobby vµ viÖn lý do ph¶i hy sinh mét sè ®ßi hái c¸ biÖt v× ph¶i chÊp nhËn toµn bé kÕt qu¶ chung. Trong trêng hîp Trung Quèc vµ ViÖt Nam, lý lÏ nµy cã thÓ ®a ra ®Ó gi¶i quyÕt nh÷ng m©u thuÉn néi bé trong viÖc thùc hiÖn c¸c c¶i c¸ch cÇn thiÕt.
NghÜa vô vµ rµng buéc
QuyÒn lîi ®¬ng nhiªn ®i ®«i víi nghÜa vô vµ rµng buéc. Do nguyªn t¾c hç t¬ng, c¸i g× chê ®îi ®îc ë kÎ kh¸c còng lµ c¸i m×nh ph¶i s½n sµng cho ngêi kh¸c. ViÖt Nam nhËn ®îc th× còng ph¶i ban qui chÕ MFN, qui chÕ c«ng d©n th¬ng m¹i, vµ c¸c ®Æc lîi kh¸c. KiÖn ®îc níc kh¸c th× còng rÊt dÔ bÞ kiÖn l¹i. Ngoµi ra, lµ thµnh viªn cña WTO còng cã nghÜa ph¶i chÊp nhËn mét sè rµng buéc kh¸c, tãm gän l¹i lµ ph¶i tu©n theo luËt lÖ cña tæ chøc.
Cã thÓ më mét c¸i ngoÆc nhá ë ®©y. Nãi ®Õn WTO vµ toµn cÇu ho¸, lµ nghÜ ®Õn tù do mËu dÞch th¶ dµn, phi quy chÕ ho¸ (deregulation). Tuy nhiªn gia nhËp WTO l¹i lµ lµm quen vµ tu©n theo c¶ mét bé luËt dµy cém víi rÊt nhiÒu ®iÒu lÖ chi tiÕt, tØ mØ, quy chÕ ho¸ gÇn nh hÇu hÕt c¸c lÜnh vùc ho¹t ®éng kinh tÕ. "Th¸nh kinh" cña WTO lµ Toµn tËp c¸c HiÖp íc Uruguay Round, mét cuèn s¸ch gÇn 600 trang, gåm v¨n b¶n cña 21 hiÖp íc, 8 bÞ vong lôc, 1 hiÖp nghÞ th, vµ 29 quyÕt ®Þnh vµ tuyªn ng«n. NghÞch lý thËt ra chØ ë bÒ ngoµi. TriÕt lý cña WTO cã thÓ tãm gän trong mét c©u: Tù do th¬ng m¹i ®ßi hái ph¶i x©y dùng vµ cñng cè mét hÖ thèng th¬ng m¹i ®a ph¬ng v÷ng bÒn, æn ®Þnh, trong suèt, cã tÝnh dù ®o¸n ®îc vµ dùa trªn quy t¾c ®Ó c¸c nhµ kinh doanh cã thÓ yªn t©m ho¹t ®éng. §Ó ®¹t môc ®Ých Êy ph¶i võa phi quy chÕ ho¸ võa quy chÕ ho¸. Mét mÆt xo¸ bá c¸c quy chÕ vµ ®Þnh chÕ quèc gia c¶n trë c¸c luång vµ ho¹t ®éng th¬ng m¹i: quan thuÕ, c¸c ®iÒu kho¶n vÒ lao ®éng, y tÕ thùc vËt, c¸c thñ tôc m«n bµi cÊm ®o¸n hay giíi h¹n xuÊt nhËp khÈu, c¸c biÖn ph¸p b¶o vÖ thÞ trêng néi ®Þa lµm sai lÖch t¬ng quan c¹nh tranh, v.v. Mét mÆt më réng c¸i khung ph¸p lý quèc tÕ ra mäi lÜnh vùc ®Ó kiÓm so¸t c¸c chÝnh s¸ch ®èi néi, b¶o ®¶m sù phï hîp víi c¸c quy t¾c cña tù do th¬ng m¹i. Nãi c¸ch kh¸c, c¸c quy chÕ vµ ®Þnh chÕ quèc gia chØ tån t¹i nÕu phï hîp víi quy t¾c quèc tÕ.
§Êy lµ nghÜa vô chÝnh cña c¸c thµnh viªn WTO: tu©n theo luËt lÖ WTO cã nghÜa lµ ph¶i söa luËt quèc gia theo luËt quèc tÕ, ë ®©y lµ c¸c quy t¾c cña WTO, vµ ®Þnh híng c¸c chÝnh s¸ch kinh tÕ theo c¸c nguyªn t¾c c¬ b¶n cña WTO. §Ó kiÓm so¸t, c¸c hiÖp íc WTO qui ®Þnh bæn phËn chÝnh cña c¸c thµnh viªn: th«ng b¸o cho c¸c b¹n hµng, tøc WTO, tÊt c¶ mäi luËt lÖ, biÖn ph¸p liªn quan hoÆc ¶nh hëng ®Õn th¬ng m¹i vµ, theo mét lÞch tr×nh ®· ®îc Ên ®Þnh, ®Ö tr×nh lªn WTO chÝnh s¸ch th¬ng m¹i cña m×nh.
NghÜa vô th«ng b¸o môc ®Ých ®Ó b¶o ®¶m sù trong suèt nhng lµ c¶ mét g¸nh nÆng cho c¸c níc nhá. C¸c hiÖp íc WTO ®Òu Ên ®Þnh mét lÞch tr×nh b¸o c¸o hµng quÝ, hµng lôc c¸ nguyÖt hay hµng n¨m cho tÊt c¶ mäi luËt lÖ, qui ®Þnh, biÖn ph¸p liªn quan ®Õn tõng lÜnh vùc. Mµ kh«ng ph¶i chØ th«ng b¸o su«ng, cßn ph¶i qua ®ã x¸c minh lµ m×nh hîp lÖ, vµ c¸c b¹n hµng sÏ ®Æt vÊn ®Ò ngay nÕu thÊy kh«ng æn. C¸c thµnh viªn kh¸c cã quyÒn chÊt vÊn, vµ níc b¸o c¸o ph¶i tr¶ lêi. ChØ mét bµi b¸o c¸o cña Liªn hiÖp ch©u ¢u vÒ c¸c ch¬ng tr×nh tµi trî c¸c khu vùc kinh tÕ ch¼ng h¹n ®· dµy gÇn 1000 trang, ®îc Mü, NhËt, Nam Hµn x¨m xoi, ®Æt c¶ tr¨m c©u hái b¾t ph¶i tr¶ lêi cô thÓ b»ng v¨n b¶n. C¸c b¸o c¸o cña ViÖt Nam dÜ nhiªn sÏ khiªm tèn h¬n, Ýt bÞ soi mãi h¬n, nhng còng sÏ ®ßi hái huy ®éng rÊt nhiÒu c«ng søc vµ mét ®éi ngò chuyªn m«n cßn ph¶i ®µo t¹o. Kh«ng kÓ c«ng lao tríc ®ã ph¶i so¹n th¶o hoÆc c¶i tæ c¸c c«ng cô ph¸p lý cho hîp lÖ. Vµ b¹n hµng nµo ®ang giËn ViÖt Nam v× lý do nµo ®ã cã thÓ viÖn dÉn mét bµi b¸o c¸o ®Ó l«i ra kiÖn tríc DSB. BÖnh h×nh thøc vÉn thÊy ë c¸c b¸o c¸o cña ViÖt nam cã thÓ rÊt tai h¹i.
B¸o c¸o chÝnh s¸ch th¬ng m¹i lµ ®Ó cho phÐp c¸c thµnh viªn WTO kiÓm tra híng ®i cña mçi níc, xem cã phï hîp víi nguyªn t¾c chung kh«ng. Tuú theo ¶nh hëng cña m×nh lªn mËu dÞch quèc tÕ, ®o b»ng tû sè quèc gia trªn tæng lîng xuÊt nhËp khÈu thÕ giíi, mçi thµnh viªn ph¶i b¸o c¸o hoÆc mçi 2 n¨m (4 thµnh viªn quan träng nhÊt), 4 n¨m (16 anh tiÕp theo), 6 n¨m hay l©u h¬n (cho nh÷ng anh cßn l¹i). Mçi b¸o c¸o gåm hai phÇn, mét bµi do chÝnh quyÒn th¶o vµ mét bµi do V¨n phßng WTO so¹n. Hai bµi ph¶i t¬ng øng víi nhau vµ duyÖt qua tÊt c¶ nh÷ng lÜnh vùc thuéc thÈm quyÒn cña WTO. C¸c thµnh viªn, häp víi c¬ng vÞ C¬ quan duyÖt c¸c chÝnh s¸ch th¬ng m¹i (Trade policy review body – TPRB), sÏ xem xÐt hai bµi b¸o c¸o, chÊt vÊn, vµ khen chª kh«ng nh©n nhîng. DÜ nhiªn dÉu cã bÞ ®iÓm xÊu nhÊt còng kh«ng níc nµo bÞ xö ph¹t hay khai trõ, cïng l¾m chØ ph¶i l¹i nghe c¸c c©u khuyÕn c¸o, nhng ®Êy còng lµ dÞp ®Ó c¸c b¹n hµng g©y thªm ¸p lùc. Riªng ®èi víi ViÖt Nam, cã lÏ c¸i quan träng kh«ng kÐm lµ qu¸ tr×nh so¹n th¶o, tríc khi ra häp. §Ó lËp bµi b¸o c¸o cña m×nh, nh©n viªn WTO sÏ ®Õn lµm viÖc t¹i chç víi c¸c nhµ chøc tr¸ch ViÖt nam, sÏ ®ßi hái tÊt c¶ nh÷ng t liÖu, b»ng chøng, chi tiÕt vµ cô thÓ, vÒ ®ñ mäi lÜnh vùc, kÓ c¶ nh÷ng ®Ò tµi ViÖt Nam quen coi lµ cÊm kþ. Vµ hä sÏ kh«ng hµi lßng víi c¸c c©u tuyªn bè chung chung, hay c¸c tµi liÖu s¬ sµi. T¹i nh÷ng buæi häp cña TPRB, c¸c ph¸i ®oµn kh«ng ngÇn ng¹i chØ trÝch c¸c thèng kª m¬ hå, c¸c con sè khã hiÓu, vµ tÊt c¶ nh÷ng ®iÓm ®èi nghÞch víi luËt lÖ WTO: chÝnh s¸ch kh«ng hîp lÖ hoÆc sù thiÕu trong suèt. ViÖt Nam ®· quen lµm viÖc víi c¸c viªn chøc cña Quü tiÒn tÖ quèc tÕ vµ Ng©n hµng thÕ giíi nhng sau khi vµo WTO sÏ ph¶i chÊp nhËn mét sù gi¸m s¸t chÆt chÏ vµ cô thÓ h¬n rÊt nhiÒu. §©y còng lµ mét trong nh÷ng c¸i gi¸ ph¶i tr¶ cho viÖc héi nhËp vµo WTO.
Nh÷ng c¸i gi¸ ph¶i tr¶
C¸i gi¸ ®Çu tiªn lµ ... lÖ phÝ. Mçi thµnh viªn ®ãng gãp vµo ng©n quü cña WTO tuú theo kh«ng ph¶i møc giµu nghÌo cña m×nh mµ theo vÞ trÝ cña m×nh trong mËu dÞch quèc tÕ, ®o b»ng tû lÖ trªn tæng s¶n lîng xuÊt nhËp khÈu thÕ giíi cña 3 n¨m gÇn nhÊt. Trong n¨m 1997, ViÖt Nam xuÊt khÈu 0,01% cña tæng sè thÕ giíi vµ nhËp 0,02% con sè thÕ giíi. VËy nÕu lµ thµnh viªn cña WTO, th× sÏ ph¶i ®ãng gãp 0,03% ng©n quü (lÖ phÝ tèi thiÓu). Cho n¨m 1999, ng©n quü WTO lµ 121,1 triÖu ®« la, vµ lÖ phÝ tèi thiÓu lµ 36 330 ®« la. Sè tiÒn thËt kh«ng ®¸ng kÓ cho mét ng©n s¸ch quèc gia, nhng ph¶i céng vµo ®ã chi phÝ thiÕt lËp vµ ®iÒu hµnh c¶ mét bé m¸y hµnh chÝnh kh«ng nhá ®Ó tu©n theo luËt lÖ WTO, vÒ c¶ néi dung (thi hµnh c¸c chÝnh s¸ch quèc gia) lÉn h×nh thøc (b¸o c¸o lªn WTO). Tuy nhiªn tÊt c¶ nh÷ng chi phÝ ®ã ®Òu khiªm tèn vµ kh«ng so s¸nh ®îc víi nh÷ng c¸i gi¸ kh¸c, khã ®o lêng h¬n vµ còng ®Æt ra nh÷ng vÊn ®Ò s©u réng h¬n.
Nh chóng ta ®· thÊy, vai trß chÝnh cña WTO lµ, thay mÆt c¸c thµnh viªn, gi¸m s¸t c¸c c¬ chÕ, ®Þnh chÕ vµ chÝnh s¸ch cña tõng níc, vµ xö lý c¸c tranh chÊp. WTO lµ tæ chøc thÕ giíi ®Çu tiªn cã kh¶ n¨ng b¾t tÊt c¶ c¸c thµnh viªn, kÓ c¶ Liªn hiÖp ch©u ¢u, ph¶i phôc tïng nh÷ng quy t¾c siªu quèc gia cã tÝnh c¸ch mÖnh lÖnh ®Ó thùc hiÖn mét ch¬ng tr×nh mµ u tiªn tuyÖt ®èi lµ tù do th¬ng m¹i. Cã thÓ nãi cha cã tæ chøc quèc tÕ nµo ngoµi WTO ®îc trang bÞ víi nhiÒu ph¬ng tiÖn ph¸p lý vµ quyÒn cìng bøc nh thÕ ®Ó thùc thi nh÷ng môc ®Ých ®Ò ra. Trong tÊt c¶ c¸c c¬ quan quèc tÕ vµ tæ chøc héi nhËp khu vùc nh Liªn hiÖp ch©u ¢u, ASEAN hay Mercosur (tæ chøc héi nhËp kinh tÕ cña 4 níc Argentina, Brazil, Paraguay vµ Uruguay), cha bao giê vÊn ®Ò nhîng mét phÇn chñ quyÒn quèc gia ®îc ®Æt ra ë møc ®é cña WTO. ChÝnh v× vËy mµ n¨m 1947, quèc héi Mü, tríc viÔn tîng mét tæ chøc th¬ng m¹i cã kh¶ n¨ng lµm søt mÎ chñ quyÒn quèc gia, ®· kh«ng cho ITO ra ®êi, vµ còng chØ ®ång ý th«ng qua HiÖp ®Þnh thµnh lËp WTO sau khi ra hÑn lµ sÏ b¾t chÝnh phñ Mü rót khái WTO nÕu Mü thua kiÖn qu¸ ba lÇn tríc C¬ quan gi¶i quyÕt c¸c tranh chÊp! VÊn ®Ò sÏ ra sao víi mét ViÖt Nam ®Æc biÖt nh¹y c¶m khi nãi tíi chñ quyÒn quèc gia vµ mét chÝnh thÓ ®éc ®o¸n x©y dùng tÝnh chÝnh ®¸ng cña m×nh trªn c«ng lao giµnh ®éc lËp cho ®Êt níc? DÉu r»ng quyÒn h¹n nµy cña WTO trong thùc tÕ dÜ nhiªn còng cã sù giíi h¹n cña nã. Nguyªn t¾c c¬ b¶n cña WTO lµ chñ nghÜa ®a ph¬ng vµ c¸c hµnh ®éng ®¬n ph¬ng, ®ång nghÜa ë ®©y víi x©m ph¹m quyÒn lîi cña ngêi kh¸c, ®Òu bÞ lªn ¸n nhng Mü vÉn thêng xuyªn ¸p ®Æt lªn níc kh¸c nh÷ng biÖn ph¸p trõng ph¹t kinh tÕ (trade sanctions) theo yªu cÇu cña c¸c nhµ t b¶n Mü hoÆc nh÷ng biÖn ph¸p vît thÈm quyÒn quèc gia (extraterritorial measures) nh ®¹o luËt Helms-Burton c¶n trë c¸c níc kh¸c giao th¬ng víi Cuba. Nãi c¸ch kh¸c, khi t¬ng quan lùc lîng kh«ng thay ®æi, sù hy sinh mét phÇn chñ quyÒn quèc gia vÉn ®Æt nÆng ®èi víi c¸c níc nhá nh ViÖt Nam h¬n lµ ®èi víi c¸c siªu cêng quèc.
MÆt kh¸c, c¸c thµnh viªn cña GATT/WTO tham gia víi t c¸ch l·nh thæ quan thuÕ chø kh«ng ph¶i quèc gia (do ®ã Hång K«ng lµ thµnh viªn mµ Trung Quèc tríc ®©y kh«ng nãi g× ®îc), cô thÓ qua chÝnh quyÒn qu¶n lý l·nh thæ ®ã. C¸c chÝnh quyÒn trùc tiÕp chÞu tr¸ch nhiÖm tríc WTO vµ c¸c thµnh viªn kh¸c vÒ sù hîp lÖ hay kh«ng cña c¸c chÝnh s¸ch vµ quy chÕ hiÖn hµnh, vµ thËm chÝ cña c¸c ho¹t ®éng vµ hµnh vi cña c¸c doanh nghiÖp t nh©n. BÊt cø c«ng ty t doanh nµo cña Mü ch¼ng h¹n còng cã thÓ tè c¸o mét c«ng ty t doanh hay quèc doanh ViÖt Nam vÒ téi ®· vi ph¹m mét trong mÊy tr¨m ®iÒu lÖ cña WTO vµ chÝnh phñ ViÖt nam sÏ ph¶i tr¶ lêi tríc WTO. Tuy WTO hoµn toµn kh«ng bµn ®Õn vÊn ®Ò chÝnh thÓ, t«n träng néi bé vµ chñ quyÒn c¸c quèc gia, nhng trong thùc tÕ, sù ph©n quyÒn kiÓu ViÖt Nam gi÷a nhµ níc vµ §¶ng, víi nh÷ng tr¸ch nhiÖm vµ quyÒn lîi chång chÐo vµ ®«i khi tr¸i kho¸y nhau, sÏ ®Æt ra nhiÒu vÊn ®Ò trong quan hÖ ngo¹i th¬ng. C¸c doanh nh©n níc ngoµi vÉn than phiÒn vÒ hÖ thèng ph¸p lý cña ViÖt Nam, sù thiÕu trong suèt nãi chung vµ bíc tiÕn khËp khiÔng cña c¸c c¶i c¸ch cßn dÌ dÆt vµ thiÕu nhÊt qu¸n. Mét khi ViÖt Nam ®· vµo WTO, hä sÏ cã ®Çy ®ñ ph¬ng tiÖn ph¸p lý ®Ó Ðp ViÖt Nam ph¶i tu©n theo luËt lÖ vµ nguyªn t¾c c¬ b¶n cña WTO: b¶o ®¶m mét khung ph¸p lý æn ®Þnh, cã tÝnh dù ®o¸n ®îc, ®Ó c¸c doanh nh©n cã thÓ yªn æn lµm ¨n. Sù thö th¸ch cña thùc tÕ mét khi ViÖt Nam ®· thËt sù héi nhËp vµo hÖ thèng ®a ph¬ng sÏ ®Æt l¹i cô thÓ vµ gay g¾t vai trß cña §¶ng vµ sù tån t¹i song song cña hai bé m¸y quyÒn lùc, §¶ng vµ nhµ níc. SÏ kh«ng thÓ kÐo dµi t×nh tr¹ng bµn tay tr¸i gì tung nh÷ng g× bµn tay ph¶i ®· khæ c«ng ®an l¸t. Vµ thËt khã cã thÓ tëng tîng cßn cã thÓ nghe mét nh©n vËt cao cÊp tuyªn bè c«ng khai nh «ng Vâ TrÇn ChÝ n¨m 1995 "C¸c anh ®õng lÊy luËt ph¸p ra mµ däa §¶ng. Dï cã ban hµnh luËt ph¸p nµo ch¨ng n÷a th× §¶ng vÉn sÏ thùc hiÖn quyÒn l·nh ®¹o toµn diÖn, trùc tiÕp vµ tuyÖt ®èi", mét khi ViÖt Nam ®· long träng cam kÕt tríc céng ®ång quèc tÕ sÏ t«n träng ph¸p lý.
Cßn x· héi c«ng d©n ?
Nãi ®Õn §¶ng tÊt nghÜ ®Õn d©n, ®Õn sè ®«ng lín lao, b¶y m¬i mÊy triÖu ngêi, lµ hiÖn thùc ViÖt Nam. Hä sÏ bÞ ¶nh hëng thÕ nµo trong cuéc sèng hµng ngµy sau khi ®Êt níc hä ®· chen ch©n vµo ®îc WTO? Gia nhËp WTO lîi thiÖt thÕ nµo ®èi víi x· héi c«ng d©n ViÖt Nam?
X· héi c«ng d©n ®îc hiÓu ë ®©y, theo mét trong nh÷ng ®Þnh nghÜa th«ng thêng, lµ n¬i thùc tiÔn cña ®êi sèng x· héi th«ng qua c¸c ®oµn thÓ, tæ chøc cña ngêi d©n. Hay nãi c¸ch kh¸c, lµ tËp thÓ nh÷ng ngêi d©n kh«ng n¾m quyÒn hµnh chÝnh trÞ, lo¹i trõ nhµ níc vµ chÝnh giíi, vµ lo¹i trõ c¶ nh÷ng thµnh phÇn cã ®ñ søc m¹nh kinh tÕ ®Ó ¶nh hëng lªn quyÒn lùc chÝnh trÞ, nh c¸c thÕ lùc t b¶n. X· héi c«ng d©n lµ thùc tÕ ®»ng sau nh÷ng thèng kª, lµ ngêi mua, ngêi b¸n, ngêi s¶n xuÊt ®»ng sau c¸c kh¸i niÖm cung vµ cÇu. Nh÷ng nhµ kinh tÕ häc, x· héi häc khi b¸o ®éng vÒ c¸c hËu qu¶ x· héi cña chñ nghÜa tù do trµn lan, cña xu híng phi quy chÕ ho¸, nãi lªn nh÷ng lo ©u, hoang mang cña ngêi d©n tÇm thêng tríc nh÷ng sù ®¶o lén theo hä do toµn cÇu ho¸ g©y ra. GATT/WTO, hiÖn th©n cña c¸c kh¸i niÖm Êy, tÊt nhiªn trë thµnh ®èi tîng tËp trung tÊt c¶ nh÷ng sù ph¶n kh¸ng. H¬n 10 000 n«ng d©n ¢u ch©u biÓu t×nh tríc trô së GATT cuèi n¨m 1993, khi vßng th¬ng lîng Uruguay Round s¾p söa kÕt thóc b»ng mét lo¹t hiÖp íc, trong ®ã hiÖp íc vÒ n«ng nghiÖp qui ®Þnh b·i bá c¸c c¬ chÕ tµi trî cho tíi nay vÉn b¶o ®¶m thu nhËp cña n«ng d©n. Th¸ng 5 n¨m 1998, WTO cö hµnh long träng lÔ kû niÖm 50 n¨m hÖ thèng th¬ng m¹i ®a ph¬ng, víi sù cã mÆt cña hÇu hÕt c¸c vÞ nguyªn thñ quèc gia c¸c níc thµnh viªn. Trong lóc c¸c vÞ l·nh ®¹o ®äc diÔn v¨n hoan nghªnh c¸c thµnh tùu cña GATT/WTO, ngêi d©n thµnh phè GenÌve, vèn quen sèng thanh b×nh, ng¬ ng¸c tríc c¸c cuéc b¹o ®éng, x« x¸t d÷ déi gi÷a qu©n ®éi Thuþ SÜ vµ c¸c ®oµn biÓu t×nh tõ nhiÒu níc ®Õn, liªn minh hçn t¹p cña vµi chôc nhãm vµ tæ chøc kh¸c nhau, tõ c¸c n«ng d©n Ên §é ®Õn c¸c héi b¶o vÖ ngêi thÊt nghiÖp, b¶o vÖ m«i sinh, nhng lµ h×nh ¶nh thùc tÕ cña x· héi c«ng d©n.
Ngêi d©n ViÖt Nam cã lý do g× chia xÎ nh÷ng lo ©u ®ã kh«ng? ViÖc gia nhËp WTO tÊt nhiªn sÏ cã ¶nh hëng quyÕt ®Þnh lªn híng ®i cña nÒn kinh tÕ ViÖt Nam vµ cuéc sèng ngêi d©n. Gièng nh ViÖt Nam ë møc ®é quèc gia, x· héi c«ng d©n còng sÏ cã nh÷ng c¸i lîi vµ c¸i gi¸ ph¶i tr¶.
Tríc hÕt kh¸i niÖm x· héi c«ng d©n ®i liÒn víi nhµ níc ph¸p quyÒn. X· héi c«ng d©n chØ cã thÓ ®îc t«n träng vµ ph¸t huy nÕu quyÒn lùc cña nhµ níc ®îc Ên ®Þnh vµ giíi h¹n râ rµng trªn c¬ së ph¸p lý, vµ ph¸p luËt ph¶i ®îc thi hµnh vµ t«n träng bëi tÊt c¶, kÓ c¶ vµ nhÊt lµ ngêi lµm ra nã. HiÖn nay ViÖt Nam ®· cã v« sè luËt lÖ vµ quy chÕ nhng thay ®æi bÊt thêng vµ thi hµnh tuú tiÖn. Díi søc Ðp cña c¸c b¹n hµng trong WTO, ViÖt Nam sÏ nhÊt thiÕt ph¶i c¶i tæ cung c¸ch lµm vµ ¸p dông luËt. X· héi c«ng d©n, ®Ó b¶o vÖ c¸c quyÒn d©n sù, vµ c¸c thµnh phÇn kinh doanh, néi ®Þa hay ngo¹i quèc, ®Ó yªn t©m lµm ¨n, ®Òu cÇn mét nhµ níc ph¸p quyÒn. Ngêi d©n thÊp cæ bÐ miÖng còng ®îc nhê l©y khi luËt ph¸p sÏ kh«ng cßn bÞ coi thêng vµ kh«ng cßn nh÷ng c¸n bé ®¶ng viªn tù cho phÐp m×nh ngåi lªn luËt ph¸p. C¸c chÝnh quyÒn ®Þa ph¬ng còng ph¶i tu©n theo luËt, dÇn dÇn bá thãi phÐp vua thua lÖ lµng.
PhÇn nµo ®©y còng lµ mét nghÞch lý. NÕu trong c¸c níc t b¶n ph¬ng T©y, chñ nghÜa tù do vµ phi quy chÕ ho¸ bÞ coi nh nh÷ng hiÖn tîng phi d©n chñ, ë ViÖt Nam, viÖc gia nhËp WTO l¹i cã thÓ gãp phÇn x©y dùng d©n chñ. NÒn d©n chñ trong c¸c níc t b¶n, víi tÊt c¶ nh÷ng khuyÕt ®iÓm cña nã, dÉu sao còng ®· ®îc x©y dùng l©u ®êi, trªn nh÷ng gi¸ trÞ nh©n b¶n vµ nguyªn t¾c ®óc kÕt tõ bao cuéc tranh c·i. ViÖt Nam cha ra khái phong kiÕn ®· bÞ l¨n trong mÊy chôc n¨m vµo mét cuéc chiÕn tÊt nhiªn cÊm mäi cuéc tranh c·i (chØ cã thÓ hoÆc lµ ®Þch hoÆc lµ ta!), vµ sau gÇn 25 n¨m hoµ b×nh vÉn cßn nh÷ng vïng cÊm ®Þa cÊm tranh luËn. Trí trªu lµ ®Ó vµo WTO, ph¶i phôc tïng c¸c nguyªn lý vµ quy t¾c cña WTO (mµ kh«ng ®îc c·i cä chi hÕt), dung hoµ hai t duy ®éc nhÊt l¹i dêng nh lµ bíc ®Çu cña ®a nguyªn!
Tríc xu thÕ toµn cÇu ho¸, x· héi c«ng d©n c¸c níc ph¬ng t©y, trong truyÒn thèng d©n chñ, biÓu lé sù kh¸ng cù vµ ®ãng vai trß ®èi träng so víi quyÒn lùc chÝnh trÞ vµ kinh tÕ. C¸c u t cña c¸c thµnh phÇn x· héi kh¸c nhau ®îc ph¶n ¸nh, ph©n tÝch vµ hÖ thèng ho¸, bëi nh÷ng nhµ trÝ thøc nh Pierre Bourdieu, Susan George, Zygmunt Bauman, v.v. §· cã rÊt nhiÒu s¸ch vë bµn luËn vÒ toµn cÇu ho¸ vµ t duy ®éc nhÊt. Nh÷ng cuéc biÓu t×nh tríc WTO chØ lµ mÆt ngoµi ho¹t n¸o cña c¶ mét phong trµo ph¶n kh¸ng, nhng còng ®ñ gióp WTO thÊy cÇn thiÕt ghi vµo ch¬ng tr×nh ho¹t ®éng cña m×nh viÖc t¨ng cêng quan hÖ víi x· héi c«ng d©n. Trªn trang Web cña tæ chøc vµ qua mét sè Ên b¶n ph¸t réng r·i ra bªn ngoµi, WTO biÖn hé cho lËp trêng vµ vai trß cña m×nh b»ng c¸ch chøng minh c¸c lîi Ých cña tù do mËu dÞch vµ b¸c bá c¸c thµnh kiÕn vÒ toµn cÇu ho¸: tù do mËu dÞch sÏ mang l¹i t¨ng trëng, t¹o ra c«ng ¨n viÖc lµm, ®Èy m¹nh ph¸t triÓn. Më cöa thÞ trêng sÏ t¨ng ®Çu t, sù c¹nh tranh sÏ h÷u hiÖu ho¸ c¸c c«ng ty, ®µo th¶i c¸c con "vÞt quÌ " lµm tr× trÖ nÒn kinh tÕ. Trong khu«n khæ WTO c¸c níc nghÌo ®îc dµnh nhiÒu ®iÒu lÖ u ®·i ®Ó cã thÓ hëng léc cña hÖ thèng ®a ph¬ng. Cã ®óng kh«ng ®èi víi ViÖt Nam?
Cã thÓ nãi nh÷ng ®iÒu Êy kh«ng sai vµ sÏ phÇn nµo ®óng cho ngêi d©n ViÖt Nam. XuÊt khÈu cña ViÖt Nam sÏ t¨ng, ®Çu t níc ngoµi sÏ t¨ng, t¹o ra viÖc lµm. C¸i khung ph¸p lý æn ®Þnh cÇn thiÕt cho doanh nh©n níc ngoµi còng sÏ gióp c¸c xÝ nghiÖp ViÖt Nam ho¹t ®éng v÷ng ch¾c vµ dÔ dµng h¬n. ChÝnh quyÒn b¾t buéc ph¶i chèng tham nhòng tÝch cùc h¬n th× ngêi d©n còng dÔ thë h¬n vµ kh«ng khÝ x· héi lµnh m¹nh h¬n. TÝnh n¨ng ®éng cña con ngêi vµ x· héi ViÖt Nam cho phÐp hi väng ViÖt Nam sÏ khai th¸c ®îc nh÷ng quyÒn lîi cña mét níc thµnh viªn vµ c¸c ®Æc lîi dµnh cho c¸c níc nghÌo. §Êy lµ nh÷ng viÔn tîng cã thÓ thµnh thùc tÕ ®îc.
Nhng c¸i rñi ro còng cã vµ kh«ng nhá. ViÖt Nam ®îc xuÊt khÈu dÔ dµng h¬n th× còng ph¶i nhËp khÈu nhiÒu h¬n. SÏ b¾t buéc ph¶i më cöa thÞ trêng víi nh÷ng hËu qu¶ kh«ng thÓ tr¸nh lªn c¸c ngµnh s¶n xuÊt néi ®Þa. Ngay c¶ nh÷ng níc giµu cã h¬n ViÖt Nam rÊt nhiÒu, víi nÒn c«ng nghiÖp l©u ®êi v÷ng vµng, cßn e ng¹i ®iÒu nµy. NÒn c«ng nghiÖp cßn ph«i thai cña ViÖt Nam sÏ ®¬ng ®Çu thÕ nµo víi sù c¹nh tranh cña c¸c hµng ho¸ tèt h¬n tõ níc ngoµi trµn vµo, nhÊt lµ khi ngêi tiªu thô ViÖt Nam, sau nhiÒu n¨m thiÕu thèn, quen kh«ng tin cËy hµng ho¸ quèc doanh chÊt liÖu thÊt thêng, vèn chuéng "®å ngo¹i", thiÕu tinh thÇn d©n téc trong kinh tÕ nh ë Mü ("Buy American"), NhËt hay Nam Hµn. C«ng nghiÖp c«ng nghÖ th«ng tin cña ViÖt Nam ch¼ng h¹n, theo mét tµi liÖu cña Héi tin häc ViÖt Nam n¨m 1996 "chØ lµ sè kh«ng", tõ Êy ®· ph¸t triÓn ®îc bao nhiªu hÇu c¹nh tranh ®îc trªn thÞ trêng néi ®Þa víi Ên §é vµ Brazil, kh«ng nãi ®Õn NhËt vµ Mü. Cã thÓ më mét ngoÆc nhá ë ®©y. Ai còng biÕt viÖc sao chÐp lËu th¶ cöa c¸c s¶n phÈm phÇn mÒm lµ mét trong nh÷ng vÊn ®Ò Trung Quèc vµ ViÖt Nam bÞ c¸c nhµ t b¶n ph¬ng T©y chª tr¸ch vµ ®ßi hái ph¶i chÊm døt ®Ó ®îc gia nhËp WTO. Tu©n theo hiÖp íc WTO vÒ quyÒn së h÷u tri thøc, cÊm ®o¸n viÖc sao chÐp lËu sÏ g©y khã kh¨n cho c¸c xÝ nghiÖp ph¶i tèn h¬n rÊt nhiÒu ®Ó xö dông c¸c s¶n phÈm nµy, nhng còng cã thÓ gióp c¸c nhãm lËp tr×nh ë trong níc b¸n ®îc nhiÒu h¬n khi b¶n quyÒn cña hä còng ®îc t«n träng.
Mét ®ßi hái kh¸c cña chñ nghÜa tù do lµ ph¶i t nh©n ho¸ c¸c ho¹t ®éng kinh tÕ, nhµ níc trë vÒ vai trß thuÇn ®iÒu tiÕt theo lîi Ých cña khu vùc t nh©n. C¸c xÝ nghiÖp quèc doanh bÞ coi nh phi c¹nh tranh vµ lµm sai lÖch quan hÖ mËu dÞch v× thêng ®îc hëng ®éc quyÒn vµ nhiÒu u ®·i. Tuy con sè c¸c xÝ nghiÖp nµy ë ViÖt Nam hiÖn nay ®· gi¶m h¬n mét nöa so víi n¨m 1986 nhng con sè 6024 cßn l¹i vÉn khã ®îc c¸c b¹n hµng trong WTO chÊp nhËn, nhÊt lµ nÕu ®óng theo c©u tr¶ lêi cñaViÖt Nam, chØ cã 565 c«ng ty quèc doanh phôc vô lîi Ých c«ng céng vµ cã tíi 5 459 c«ng ty quèc doanh cã môc ®Ých lîi nhuËn tøc c¹nh tranh trùc tiÕp vµ "bÊt chÝnh" víi khu vùc t nh©n. Gi¶i thÓ hµng lo¹t c¸c c«ng ty quèc doanh còng sÏ lµm t¨ng thÊt nghiÖp trong khi cha cã mét c¬ chÕ b¶o hiÓm x· héi, cã thÓ g©y bÊt an trong x· héi. T nh©n ho¸ c¸c c«ng ty quèc doanh lµ yªu cÇu nhiÒu thµnh viªn WTO ®Æt ra víi ViÖt Nam vµ còng lµ mét trong nh÷ng ®iÓm khóc m¾c trong c¸c th¬ng lîng gi÷a Trung Quèc vµ WTO.
NÒn kinh tÕ ViÖt nam cßn chñ yÕu dùa vµo n«ng nghiÖp. N«ng d©n ViÖt Nam kh«ng ®îc chia xÎ víi n«ng d©n ch©u ¢u nçi lo mÊt nguån tµi trî trùc tiÕp nhng l¹i ®øng tríc nguy c¬ kh¸c: víi c¸ch lµm ¨n cß con vÊt v¶, n¨ng xuÊt thÊp, rÊt khã lßng c¹nh tranh næi víi c¸c s¶n phÈm s¶n xuÊt c«ng nghiÖp chiÕm lÜnh thÞ trêng. Mü vµ Liªn hiÖp ch©u ¢u vÉn tµi trî nÒn n«ng nghiÖp cña m×nh vµ å ¹t xuÊt khÈu sang c¸c níc nghÌo, trong khi n«ng s¶n c¸c níc nµy kh«ng chen vµo ®îc thÞ trêng c¸c níc giµu v× ®ñ mäi c¶n trë : tiªu chuÈn kü thuËt vµ vÖ sinh thùc vËt, qui ®Þnh vÒ b»ng s¸ng chÕ b¶o vÖ c¸c thø thùc vËt (plant variety patent), v.v. Ngêi n«ng d©n ViÖt Nam ®· ph¶i chÞu ®ùng bao nçi c¬ cùc nhäc nh»n, sù chªnh lÖch gi÷a møc sèng ë n«ng th«n vµ thµnh thÞ kh«ng gi¶m mµ ®µo s©u, n¹n cêng hµo ¸c b¸ vÉn hoµnh hµnh, nÕu kh«ng cã biÖn ph¸p n©ng ®ì hä th× nh÷ng c¨ng th¼ng x· héi sÏ trÇm träng h¬n vµ sÏ cã c¸c vô næi dËy kh¸c, m·nh liÖt h¬n c¶ ë Th¸i B×nh.
§èi víi c¸c th¬ng gia ViÖt Nam, quyÒn gia nhËp thÞ trêng thÕ giíi còng ph¶i lµ v« ®iÒu kiÖn. Hµng rµo quan thuÕ cã h¹ xuèng hay b·i bá nhng vÉn cßn nhiÒu c¸ch kh¸c ®Ó ng¨n chÆn x©m nhËp thÞ trêng. Häc thuyÕt lîi thÕ t¬ng ®èi thµnh trß ®ïa khi lîi thÕ cña c¸c níc nghÌo (gi¸ thµnh h¹ nhê l¬ng c«ng nh©n thÊp) biÕn thµnh téi ph¹m (b¸n "ph¸ gi¸ " hay dumping). Mü rÊt hay viÖn lý do nµy ®Ó ®¸nh thªm thuÕ vµo c¸c hµng ngo¹i rÎ h¬n hµng néi ®Þa, ®Ó bï trõ sù kh¸c biÖt. RÊt nhiÒu vô tranh chÊp ®a ra WTO xoay quanh vÊn ®Ò dumping. NÕu, vît qua sù kh¸ng cù cña c¸c níc ®ang ph¸t triÓn, WTO ghi thªm vµo c¸c quy t¾c cña m×nh hai kh¸i niÖm "®iÒu kho¶n lao ®éng" (hay ®iÒu kho¶n x· héi tèi thiÓu) vµ "®iÒu kho¶n m«i sinh" nh Mü vµ mét sè níc kü nghÖ mong muèn, th× c¸c níc nµy sÏ cã thÓ biÕn nh÷ng kh¸i niÖm chÝnh ®¸ng nh b¶o vÖ m«i sinh vµ b¶o vÖ ®iÒu kiÖn lao ®éng thµnh vò khÝ ®Ó chÆn hµng ho¸ tõ c¸c níc nghÌo. Mét xÝ nghiÖp ViÖt Nam xuÊt khÈu thµnh c«ng sang Mü, ch¼ng h¹n, rÊt nªn ®Çu t vµo viÖc n¾m v÷ng luËt lÖ cña Mü ®Ó tr¸nh bÞ c¸c c«ng ty b¶n xø ghÐp cho c¸c téi c¹nh tranh bÊt chÝnh, b¸n "ph¸ gi¸ ", bãc lét lao ®éng, dïng ph¬ng ph¸p s¶n xuÊt g©y « nhiÔm, v.v. Tríc khi vô tranh chÊp ra tríc WTO, xÝ nghiÖp bÞ tÊn c«ng ®· sÏ ph¶i tèn rÊt nhiÒu tiÒn cña vµ c«ng søc ®Ó tù bµo ch÷a tríc Bé th¬ng m¹i cña Mü.
Nãi tãm l¹i, kh«ng cã b÷a ¨n nµo kh«ng ph¶i tr¶ tiÒn. Gia nhËp WTO høa hÑn nhiÒu cho ®Êt níc vµ ngêi d©n nhng còng ®ßi hái x· héi vµ nhµ níc s¸ng suèt tríc nh÷ng vÊn ®Ò sÏ ®Æt ra. Mét chÝnh quyÒn biÕt ¸p dông nh÷ng biÖn ph¸p an d©n, b¶o vÖ con ngêi, mét x· héi c«ng d©n ®îc t«n träng vµ ®ãng ®îc vai trß cña m×nh lµ ®iÒu kiÖn cã thÓ cho phÐp biÕn nguy c¬ thµnh vËn may.
Qu¸ tr×nh gia nhËp WTO cña ViÖt Nam ®· ®Õn ®©u ?
C¸c níc muèn gia nhËp WTO ph¶i theo mét thñ tôc qui ®Þnh râ rµng cho tõng bíc. Sau khi WTO nhËn ®îc ®¬n, §¹i héi ®ång sÏ thµnh lËp mét tæ lµm viÖc, trong ®ã bÊt cø thµnh viªn nµo muèn cã thÓ tham gia, ®Ó th¬ng lîng c¸c ®iÒu kiÖn gia nhËp. Níc thÝ sinh ph¶i ®Ö tr×nh mét gi¸c th (memorandum) tr×nh bµy chi tiÕt c¬ chÕ ngo¹i th¬ng cña m×nh cïng c¸c chÝnh s¸ch vµ lÒ lèi ho¹t ®éng liªn quan ®Õn c¸c lÜnh vùc cña WTO. C¸c thµnh viªn WTO sÏ ®Æt c©u hái qua v¨n b¶n. Tæ lµm viÖc sÏ xem xÐt gi¸c th vµ c¸c c©u tr¶ lêi ®Ó rót ra vµ nªu lªn nh÷ng ®iÓm bÊt t¬ng ®ång gi÷a c¸c chÝnh s¸ch hiÖn hµnh vµ c¸c quy t¾c cña WTO. ThÝ sinh ph¶i cho biÕt sÏ lµm g× ®Ó gi¶i quyÕt c¸c ®iÓm nµy hoÆc ph¶i xin ®îc hëng chÕ ®é ®Æc biÖt cho phÐp miÔn hay kÐo dµi thêi h¹n chuyÓn tiÕp tríc khi chÊp hµnh c¸c ®iÒu lÖ cña WTO. C¸c thµnh viªn ®Æt c¸c yªu cÇu vµ tæ lµm viÖc kiÓm tra xem thÝ sinh ®· ban hµnh hoÆc thay ®æi luËt ®Ó hîp lÖ víi WTO. Cïng lóc, thÝ sinh ph¶i th¬ng lîng song ph¬ng víi c¸c thµnh viªn, thêng lµ c¸c b¹n hµng chÝnh cña m×nh vµ tuú theo lîi Ých vµ së trêng kinh tÕ cña c¸c níc. Do ®ã c¸c cuéc th¬ng thuyÕt thêng lµ víi óc cho c¸c vÊn ®Ò n«ng nghiÖp, víi Mü vÒ dÞch vô, víi Thuþ SÜ vÒ ho¹t ®éng ng©n hµng, vµ víi Na Uy vÒ mËu dÞch ®êng biÓn. Nh÷ng ®iÒu kho¶n tho¶ thuËn víi nh÷ng níc nµy, theo nguyªn t¾c tèi huÖ quèc, sÏ ®îc ¸p dông chung cho toµn thÓ c¸c níc kh¸c. Mét khi toµn bé tæ lµm viÖc hµi lßng víi nh÷ng g× thÝ sinh ®· nhîng bé, nh÷ng ®iÒu tho¶ thuËn ®îc ghi vµo v¨n b¶n thµnh danh s¸ch c¸c tho¶ nhîng vµ giao íc (schedules of concessions and commitments) vÒ trao ®æi hµng ho¸ vµ dÞch vô. Sau khi c¸c th¬ng lîng song ph¬ng vµ ®a ph¬ng kÕt thóc, tæ lµm viÖc ®Ò nghÞ víi §¹i héi ®ång th«ng qua mét v¨n kiÖn tæng hîp gåm mét hiÖp th gia nhËp (Accession protocol), bµi b¸o c¸o cña tæ, vµ c¸c danh s¸ch tho¶ nhîng vµ giao íc. §iÒu ®¸ng ghi nhËn lµ v¨n kiÖn tæng hîp nµy ®îc phô ®Ýnh vµo HiÖp íc WTO vµ cã gi¸ trÞ rµng buéc ph¸p lý ngang hµng víi c¸c ®iÒu lÖ cña WTO. Sau khi c¸c thñ tôc phª chuÈn trong níc, nÕu cã, hoµn tÊt, níc thÝ sinh trë thµnh thµnh viªn cña WTO 30 ngµy sau.
Sau khi ViÖt Nam tr×nh ®¬n xin gia nhËp th¸ng 1 n¨m 1995, tæ lµm viÖc vÒ ViÖt Nam ®· ®îc thµnh lËp ngay sau ®ã víi sù tham gia cña 26 níc vµ 15 níc thµnh viªn Liªn hiÖp ch©u ¢u. Th¸ng 9 n¨m 1996, ViÖt Nam ®· tr×nh gi¸c th vÒ c¬ chÕ ngo¹i th¬ng, më ®Çu cuéc trao ®æi c¸c c©u hái vµ tr¶ lêi, vµ nh hÇu hÕt c¸c níc thÝ sinh kh¸c, ®· xin vµ ®îc qui chÕ quan s¸t viªn t¹i c¸c buæi häp cña WTO. Cho tíi nay tæ lµm viÖc vÒ ViÖt Nam ®· cã hai buæi häp chÝnh thøc tríc WTO, th¸ng 7 vµ th¸ng 12 n¨m 1998, vµ theo nh c¸c tµi liÖu ®óc kÕt, ViÖt nam ®· ph¶i tr¶ lêi kho¶ng h¬n 1400 c©u hái, con sè trung b×nh so víi trêng hîp cña c¸c níc kh¸c. Ph©n tÝch c¸c c©u hái, cã thÓ thÊy ®îc c¸c träng t©m cña c¸c thµnh viªn WTO, nh÷ng ®¸nh gi¸ cña hä vÒ c¬ chÕ cña ViÖt Nam vµ nh÷ng g× ViÖt Nam cßn ph¶i lµm ®Ó héi ®ñ c¸c ®iÒu kiÖn.
Yªu cÇu vµ ®¸nh gi¸ cña c¸c thµnh viªn WTO
Nãi chung c¸c níc trong tæ lµm viÖc bµy tá th¾c m¾c hoÆc bÊt ®ång ý kiÕn trªn nh÷ng ®iÓm chÝnh sau ®©y:
Hä yªu cÇu:Qua c¸c qui ®Þnh vÒ thuÕ m¸, thñ tôc cÊp giÊy phÐp ho¹t ®éng, ®Þnh gi¸ ®iÖn níc, giao dÞch ng©n hµng, kh¶ n¨ng kiÖn c¸o tríc ph¸p luËt v.v, ViÖt Nam cßn ph©n biÖt ®èi xö gi÷a doanh nh©n b¶n xø vµ doanh nh©n níc ngoµi, gi÷a xÝ nghiÖp quèc doanh vµ xÝ nghiÖp t nh©n, ®i ngîc l¹i c¸c quy t¾c MFN vµ c«ng d©n th¬ng m¹i. ThÞ trêng vµ hÖ thèng kinh tÕ ViÖt Nam cßn khÐp kÝn víi nhiÒu lÜnh vùc cÊm ho¹t ®éng vµ ®Çu t cña níc ngoµi, trong ®ã cã nh÷ng ngµnh c¸c thµnh viªn WTO ®· coi lµ quan träng tíi møc ph¶i qui ®Þnh bëi nh÷ng hiÖp íc riªng nh viÔn th«ng vµ dÞch vô tµi chÝnh. NhiÒu c¬ chÕ cña ViÖt nam thiÕu trong suèt, kh«ng æn ®Þnh v× bÞ thay ®æi bÊt thêng, kh«ng cã tÝnh dù ®o¸n ®îc, kh«ng ®îc ban hµnh qua ph¸p luËt mµ qua nghÞ ®Þnh, thÝ dô nh c¸c thñ tôc cÊp m«n bµi xuÊt nhËp khÈu, c¸ch Ên ®Þnh gi¸ trÞ hµng ho¸, biÓu thuÕ h¶i quan, chÕ ®é kiÓm so¸t gi¸ c¶. M©u thuÉn gi÷a mét sè c©u tr¶ lêi, b¶n gi¸c th vµ vµi tuyªn bè cña chÝnh quyÒn . Vµ c¸c c©u tr¶ lêi phÝa ViÖt NamX¸c ®Þnh râ vai trß vµ c¸c quyÒn lîi cña c¸c c«ng ty quèc doanh; gi¶i thÝch vai trß l·nh ®¹o cña §¶ng céng s¶n, chøc n¨ng cña Quèc héi vµ c¸ch ¸p dông luËt lÖ quèc tÕ trong hÖ thèng ph¸p lý quèc gia. ChÝnh quyÒn trung ¬ng ®¶m b¶o lµ c¸c chÝnh quyÒn ®Þa ph¬ng sÏ thùc sù tu©n theo c¸c chÝnh s¸ch phï hîp víi WTO. B·i bá c¸c biÖn ph¸p cÊm ®o¸n vµ giíi h¹n nhËp khÈu, c¸c chÝnh s¸ch c¶n trë ®Çu t vµ ho¹t ®éng kinh tÕ. C«ng bè lÞch tr×nh cô thÓ c¸c c¶i c¸ch sÏ tiÕn hµnh trong môc ®Ých nµy. T«n träng nguyªn t¾c kh«ng ph©n biÖt ®èi xö, trong suèt vµ æn ®Þnh ho¸ mäi c¬ chÕ. Ngay tõ b©y giê b¾t tay vµo söa ®æi luËt lÖ vµ chÝnh s¸ch theo c¸c quy t¾c cña WTO, vµ ph¶i hîp lÖ tríc khi gia nhËp WTO. Mét ®iÓm ®Ëp vµo m¾t khi so s¸nh c¸c c©u hái vµ tr¶ lêi lµ kho¶ng c¸ch cßn rÊt lín gi÷a hai bªn. Kho¶ng c¸ch dÜ nhiªn khæng lå vÒ mÆt néi dung, tøc cèt lâi cña vÊn ®Ò, gi÷a c¸c quy t¾c, ®ßi hái cña WTO vµ thùc tr¹ng cña c¸c chÝnh s¸ch ViÖt Nam hiÖn hµnh, nhng còng rÊt râ rÖt vÒ mÆt h×nh thøc, tøc c¸ch ®Æt c©u hái vµ c¸ch tr¶ lêi. C¸c níc thµnh viªn hái rÊt cÆn kÏ t¹i sao cã chuyÖn nµy, bao giê b·i bá chuyÖn kia, trong thêi h¹n nµo, h·y cho biÕt danh môc cô thÓ, xin cho biÕt lÞch tr×nh cô thÓ, v.v. §¸p l¹i ViÖt Nam hoÆc lê ®i hoÆc tr¶ lêi mét c¸ch ®¹i kh¸i: "tuú theo t×nh h×nh lóc Êy", "bao giê chóng t«i lµm ®îc", "cßn tuú nhiÒu yÕu tè ", "chõng nµo t×nh h×nh thuËn lîi h¬n"... Mét thÝ dô : c©u hái 241 cña tµi liÖu th¸ng 4 n¨m 1999, nh¾c l¹i c©u hái 395 cña tµi liÖu th¸ng 3 n¨m 1998, ®· kh«ng ®îc tr¶ lêi râ rµng. Hái: "ViÖt Nam h·y ®a ra mét ch¬ng tr×nh hµnh ®éng chi tiÕt liÖt kª râ nh÷ng g× sÏ lµm ®Ó hoµn toµn ¸p dông HiÖp íc vÒ c¸c hµng rµo kü thuËt tríc khi gia nhËp WTO". Tr¶ lêi: "ViÖt Nam ®ang chuÈn bÞ ®Ó ¸p dông hiÖp íc nµy vµ mong ®îc c¸c níc kh¸c gióp ®ì kü thuËt." ChÊm xuèng hµng.
DÜ nhiªn trªn mét ngµn mÊy tr¨m c©u hái, ViÖt Nam còng ®· cè g¾ng tr¶ lêi cô thÓ vµ chi tiÕt nhiÒu c©u, thËm chÝ cã khi qu¸ rêm rµ ho¸ m«ng lung, nhng nh÷ng c©u tr¶ lêi v¾n t¾t, tr¸nh nÐ vÊn ®Ò nh trªn còng cßn qu¸ nhiÒu, cho ta thÊy con ®êng cßn dµi cho tíi lóc hai bªn nãi cïng mét thø tiÕng ®Ó cã thÓ nãi cïng mét chuyÖn. Kh«ng ai lµm tiªn tri ®o¸n ®îc ViÖt Nam sÏ cÇn Ýt hay nhiÒu h¬n thêi gian 13 n¨m Trung Quèc ®· ph¶i bá ra mµ vÉn cha thÊy kÕt qu¶, nhng cã thÓ nghÜ ViÖt Nam sÏ cßn bÞ ®ßi hái nhiÒu tríc khi ®¹t ®îc môc ®Ých.
YÕu tè chÝnh trÞ
Nh¾c tíi trêng hîp Trung Quèc, ph¶i nãi ®Õn nh÷ng yÕu tè kh«ng lÖ thuéc vµo ViÖt Nam. DÉu ViÖt Nam cã nhîng bé tèi ®a, hµi lßng tÊt c¶ mäi ngêi, nhng cã thÓ vÉn kh«ng ®ñ nÕu vÊp ph¶i yÕu tè chÝnh trÞ nh trong trêng hîp cña §µi Loan. §µi Loan ®Ö ®¬n xin gia nhËp n¨m 1992, 5 n¨m sau B¾c Kinh, th¬ng lîng kh«ng khã kh¨n l¾m vµ héi ®ñ mäi ®iÒu kiÖn ®· l©u nhng vÉn ph¶i khoanh tay sèt ruét ®øng chê Trung Quèc xong viÖc míi ®îc vµo. V× quan hÖ ®Æc biÖt vµ phøc t¹p gi÷a B¾c Kinh vµ §µi Loan, c¸c thµnh viªn WTO ®ång ý Trung Quèc ph¶i gia nhËp tríc (dÉu lµ chØ vµi phót!). YÕu tè ®Þa chÝnh trÞ lÊn ¸t nh÷ng ph¬ng diÖn thuÇn tuý kinh tÕ ë ®©y. NÕu kÓ ®Õn vai trß chñ chèt cña Mü ë WTO vµ vÞ trÝ quan träng Trung Quèc nhÊt ®Þnh sÏ giµnh cho m×nh mét khi ®· lµ thµnh viªn, cã thÓ nghÜ quan hÖ lÞch sö kh«ng kÐm ®Æc biÖt vµ phøc t¹p gi÷a ViÖt Nam vµ hai níc nµy còng lµ mét yÕu tè chÝnh trÞ ®¸ng quan t©m.
T¹m kÕt luËn
Sù cÇn thiÕt cña viÖc héi nhËp ai còng thÊy. Nh mçi con ngêi ph¶i gi¶i quyÕt nh÷ng nhu cÇu c¬ b¶n cña cuéc sèng trong søc chi tr¶ cña m×nh, sù héi nhËp vµo mét m«i trêng mµ thùc tÕ lµ mét thao trêng ph¶i ®îc ®¸nh ®æi b»ng mét c¸i gi¸ chÞu ®îc. Trong mçi gia ®×nh ®Òu cã mét "chuyªn gia ®i chî ", khÐo mua giái mÆc c¶, tr¸nh mua hí cho c¶ nhµ. Träng tr¸ch cña ph¸i ®oµn ViÖt Nam th¬ng thuyÕt gia nhËp WTO thËt lín, ph¶i lµm sao rót ng¾n thêi gian v× kh«ng thÓ mÆc c¶ trong hai m¬i n¨m mµ còng kh«ng thÓ nãng véi hí hªnh b¸n rÎ quyÒn lîi cña ®Êt níc. Chóc c¸c chuyªn gia ViÖt Nam thµnh c«ng trong nhiÖm vô khã kh¨n nµy vµ mong ®©y lµ vËn may cña x· héi c«ng d©n ViÖt Nam.
Tµi liÖu tham kh¶o
VÒ WTO, vÊn ®Ò toµn cÇu ho¸ vµ c¸c phong trµo ph¶n kh¸ng :
VÒ c¸c vÊn ®Ò cña ViÖt Nam:Zygmunt Bauman, Le cout humain de la mondialisation, Hachette, 1999 (nguyªn b¶n: Globalization. The human consequences. Polity Press and Blackwell Publishers Ltd, 1999). Pierre Bourdieu, Contre-feux, Liber-raisons d'agir, 1998. Noam Chomsky, bµi ph¸t biÓu ngµy 22.9.1998 t¹i Jack Simpson Gymnasium, University of Calgary, http://www.dsl.nl/icc/ICC-en/globalisation-en/noamchomsky-en.htm, th¸ng 6 n¨m 1999. Pierre de Senarclens, Mondialisation, souverainetÐ et thÐories des relations internationales, Armand Colin, 1998. Susan George, A l'OMC, trois ans pour achever la mondialisation, Le Monde diplomatique, juillet 1999. Philippe Hugon, Economie politique internationale et mondialisation, Economica, 1997. Inter Continental Caravan (®oµn biÓu t×nh chèng toµn cÇu ho¸ lu hµnh t¹i ch©u ¢u th¸ng 5 n¨m 1999), http://www.dsl.nl/icc/kop.htm, th¸ng 6 n¨m 1999. Paul R. Krugman, La mondialisation n'est pas coupable. Vertus et limites du libre Ðchange, La DÐcouverte, 1998 (nguyªn b¶n: Pop Internationalism). Michel Rainelli, L'Organisation mondiale du commerce, La DÐcouverte, 1999. Tµi liÖu cña WTO:Cuong Le Van et Jacques Mazier (eds), L'Ðconomie vietnamienne en transition. Les facteurs de la rÐussite. L'Harmattan, 1998. NguyÖt san DiÔn §µn, c¸c sè 40 (1.4.95), 48 (1.1.96), 59 (1.1.97), 61 (1.3.97), 70 (1.1.98), 73 (1.4.98), 79 (1.11.98) vµ 81 (1.1.99). John Pilger, Hidden agendas, Vintage , 1998. ViÖn kinh tÕ häc, chñ biªn: Vò TuÊn Anh, Vai trß cña nhµ níc trong ph¸t triÓn kinh tÕ, Nhµ xuÊt b¶n khoa häc x· héi, 1994. ____________________________________The results of the Uruguay Round of multilateral trade negotiations. The legal texts. Analytical Index - Guide to Gatt law and practice, vol.1 &2. Annual Report, 1998. Special topic: Globalization and trade. The multilateral trading system: 50 years of achievement. 10 common misunderstandings about the WTO. Vµ c¸c tµi liÖu lu hµnh néi bé vÒ hå s¬ xin gia nhËp cña ViÖt Nam: Memorandum on the Foreign Trade Regime, Questions and replies to the Memorandum on the Foreign Trade Regime. §ç TuyÕt Khanh, sinh n¨m 1952 t¹i Hµ Néi, sèng t¹i Sµi Gßn tõ 1955 ®Õn 1970.
1971-1975: häc t¹i Anh, T©y Ban Nha vµ Thuþ SÜ. 1975: tèt nghiÖp trêng th«ng dÞch, ®¹i häc GenÌve.
1976-1993: th«ng dÞch viªn tù do (freelance) t¹i V¨n phßng ¢u ch©u cña Liªn hiÖp quèc (Office des Nations Unies à GenÌve) vµ GATT.
Tõ 1993: th«ng dÞch viªn thêng trùc cña GATT/WTO.
Email : Khanh.HoVanDo@wto.org